Hazırladığımız bu 30 soruluk çalışma, 11. sınıf Türk Dili ve Edebiyatı dersinin güncel Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli programında yer alan dört tema esas alınarak oluşturuldu. Soruların yalnızca öğrencinin edebî terimleri ezberleyip ezberlemediğini ölçmesini istemedik. Öğrencinin metni anlaması, metindeki ayrıntılar arasında ilişki kurması, çıkarım yapması, farklı türleri karşılaştırması ve ulaştığı sonucu metinden kanıtlarla açıklaması hedeflendi.
Bir meslektaşım olarak bu çalışmayı sınıfta uygularken öğrencilerinize soruları hızlı çözmek yerine metindeki anahtar ifadeleri belirlemelerini önermenizi tavsiye ederim. Çünkü zor seviyedeki soruların önemli bir bölümü doğrudan bilgi vermek yerine öğrencinin bilgiyi metin üzerinde kullanmasını gerektiriyor.
Bir Diyeceğim Var! Teması
İlk temada dilin iletişimdeki işlevi üzerinde duruyoruz. Öğrencinin yalnızca ne söylendiğini değil; sözün kime, hangi amaçla, hangi ortamda ve nasıl söylendiğini değerlendirmesini bekliyoruz.
Bu bölümde geleneksel Türk tiyatrosunun önemli türlerinden Karagöz ele alınıyor. Karagöz ile Hacivat arasındaki eğitim, kültür, söz varlığı ve üslup farklılıkları; yanlış anlamaların ve söz oyunlarının nasıl mizaha dönüştüğü üzerinden inceleniyor. Öğrencilerin Karagöz oyunlarında kişileri, çatışmayı, dramatik örgüyü ve yardımcı tiplerin işlevlerini ayırt edebilmesi önem taşıyor.
Mektup, e-posta ve dilekçe türleri de bu temanın temel konuları arasındadır. Öğrencinin bu metinleri yalnızca biçimsel özelliklerine göre değil, iletişim amacı ve hedef kitle bakımından da değerlendirmesi gerekiyor. Resmî bir kuruma yazılan dilekçe ile bir yakına gönderilen mektubun aynı dil ve üslupla yazılamayacağını özellikle vurgulamalıyız.
E-posta çalışmalarında konu satırı, hitap, ileti gövdesi, ek dosyalar, kapanış ve iletişim bilgilerinin doğru kullanımı üzerinde durulmalıdır. Bunun yanında açık olmayan ifadelerin, belirsiz gönderimlerin, yanlış tonlamanın ve etkin dinleme eksikliğinin nasıl iletişim engeline dönüştüğü de öğrencilere açıklanmalıdır.
Bu tema kapsamında fiilimsiler ve metindeki bağdaşıklık unsurları da sorulara dâhil edildi. Zamirlerin gönderim işlevi, bağlaçların cümleler arasında kurduğu anlam ilişkileri ve fiilimsilerin cümlede üstlendiği görevler metin üzerinden sorgulanıyor.
Kültür Yolculuğu Teması
İkinci temada Türk dünyasının ortak kültürel mirasını edebî metinler aracılığıyla ele alıyoruz. Burada öğrencinin farklı coğrafyalarda yaşayan Türk toplulukları arasındaki dil, gelenek, müzik, sanat, inanç ve gündelik yaşam benzerliklerini fark etmesini amaçlıyoruz.
Türk dünyasından seçilen hikâyeler incelenirken olay örgüsü, anlatıcı, kişiler, zaman, mekân ve geriye dönüş gibi anlatma tekniklerine dikkat edilmelidir. Ancak metin çözümlemesini yalnızca hikâye unsurlarını bulmakla sınırlandırmamalıyız. Kültürel ögelerin olay örgüsüne ve metnin ana düşüncesine nasıl katkı sağladığını da öğrencilerimize sorgulatmalıyız.
Orhun Abideleri bu temanın önemli metinlerinden biridir. Abidelerdeki millete sesleniş, birlik düşüncesi, geçmişten ders çıkarma ve millî bilinç oluşturma amacı üzerinde durulmalıdır. Doğrudan hitapların, retorik soruların ve karşılaştırmaların metnin etkileyiciliğine nasıl katkı sağladığı gösterilmelidir.
Dîvânu Lugâti’t-Türk ise Türkçenin söz varlığını ve kültürünü gelecek kuşaklara aktaran temel eserlerden biri olarak değerlendirilmelidir. Öğrencilerimiz Orhun Abideleri ile Dîvânu Lugâti’t-Türk’ün farklı tür ve amaçlara sahip olduğunu; buna karşılık her iki eserin de Türk dilini ve kültürel belleği koruduğunu anlayabilmelidir.
Anı türü ile hikâye arasındaki farklara da bu bölümde yer verildi. Anının yaşanmışlık ve kişisel tanıklıkla, hikâyenin ise kurmaca olay örgüsüyle ilişkisi metinler üzerinden karşılaştırılıyor.
Âşık tarzı halk şiiri ve âşık atışmaları ele alınırken doğaçlama söyleyiş, karşılıklı cevap verme, kelime oyunları, nükte, ölçü ve ses düzeni üzerinde durulmalıdır. Çevrim içi müze gezisine yönelik yazma çalışmalarında ise öğrenciden gözlemlerini sınıflandırması, kültürel ögeleri karşılaştırması ve kişisel izlenimlerini gerekçelendirmesi beklenmektedir.
Yaşamın İzinde Teması
Üçüncü temada sanatçının yaşamı ile edebî eser arasındaki ilişkiyi inceliyoruz. Burada dikkat etmemiz gereken en önemli nokta, romandaki her kişiyi veya olayı doğrudan yazarın hayatıyla eşleştirmemektir. Yazarın yaşadığı çevre, karşılaştığı insanlar ve kişisel deneyimleri esere kaynaklık edebilir; ancak bu unsurlar kurmaca içerisinde değişebilir ve yeniden şekillenebilir.
Roman çalışmalarında anlatıcı ve bakış açısı, kişilerin özellikleri, olay örgüsü, zaman, mekân ve çatışma incelenmelidir. Öğrencinin kahraman anlatıcı, gözlemci anlatıcı ve hâkim anlatıcı arasındaki farkları yalnız tanım düzeyinde değil, anlatıcının bilgi sınırlarını değerlendirerek belirlemesi gerekir.
Biyografi türünde kişinin yaşamının araştırmaya, kronolojik bilgilere ve doğrulanabilir kaynaklara dayanarak anlatılması üzerinde durulmalıdır. Tezkire ile biyografi karşılaştırılırken tezkirelerin şairleri ve sanatçıları dönemlerinin sanatlı, değerlendirmeci ve zaman zaman övgülü üslubuyla tanıttığı açıklanmalıdır.
Biyografide nesnellik konusu da önemlidir. Öğrencilerimize nesnelliğin hiçbir değerlendirme yapmamak anlamına gelmediğini anlatmalıyız. Asıl önemli olan, değerlendirmelerin kaynağını göstermek ve kişisel yargılarla doğrulanabilir bilgileri birbirinden ayırmaktır.
Radyo tiyatrosu çalışmalarında müzik, ses efekti, sessizlik, vurgu, tonlama ve seslendirme gibi işitsel unsurların işlevi ele alınmalıdır. Görsel bir sahne bulunmadığı için dinleyici; mekânı, zamanı ve atmosferi bu işitsel ipuçlarından hareketle zihninde oluşturur.
Roman kişisiyle gerçekleştirilen kurmaca mülakatlarda öğrencinin tamamen serbest davranmaması gerekir. Hazırlanan soru ve cevapların roman kişisinin karakterine, yaşadığı döneme, olayların bağlamına ve kişinin bilgi sınırlarına uygun olması beklenir.
Tür dönüştürme çalışmalarında ise kaynak metnin temel çatışması ve kişi özellikleri korunurken hedef türün anlatım özellikleri kullanılmalıdır. Örneğin bir radyo tiyatrosu diyaloğu günlük türüne dönüştürülüyorsa birinci kişi anlatımı, kişisel değerlendirmeler ve günlük düzeni metne yansıtılmalıdır.
Hayatın Aynası Teması
Son temada edebiyatın günlük yaşamı, toplumsal ilişkileri ve insanın karşılaşabileceği sorunları nasıl yansıttığı üzerinde duruyoruz. Bu tema kapsamında modern tiyatro, küçürek hikâye, belgesel ve afiş çalışmaları ele alınmaktadır.
Tiyatro metinlerinde dramatik örgü, diyalog, monolog, çatışma, sahne, perde, dekor, kostüm, jest ve mimik gibi unsurlar incelenmelidir. Dekorun yalnızca sahneyi süsleyen bir ayrıntı olmadığı, kimi zaman çatışmaya ve metnin iletisine doğrudan katkı sağladığı öğrencilere gösterilmelidir.
Monolog ile diyalog arasındaki fark da sahne üzerindeki işlevleriyle açıklanmalıdır. Diyalog kişiler arasındaki çatışmayı görünür hâle getirirken monolog, kişinin başkalarına söyleyemediği düşüncelerini seyirciye aktarabilir.
Küçürek hikâye, az sayıda sözcükle geniş bir anlam ve çağrışım alanı oluşturan bir türdür. Bu metinlerde her ayrıntının önemli bir işlevi vardır. Açıklanmayan olaylar, yarım bırakılan cümleler, simgesel nesneler ve anlatı boşlukları öğrenciyi anlam oluşturma sürecine dâhil eder. Bu nedenle öğrencilerin metinde açıkça söylenmeyenleri kanıtlara dayanarak yorumlaması gerekir.
Belgesel çalışmalarında yalnızca görüntünün etkileyiciliğine bakılmamalıdır. Kullanılan bilgilerin kaynağı, verilerin güvenilirliği, farklı görüşlere yer verilip verilmediği ve görüntü ile anlatıcı sözleri arasındaki ilişki eleştirel biçimde değerlendirilmelidir.
Afiş hazırlama çalışmalarında başlık, ana görsel, kısa çağrı metni, tarih ve yer bilgisinin görsel bir hiyerarşi içerisinde sunulması beklenir. Öğrenci afişi uzun paragraflarla doldurmamalı; temel iletiyi kısa sürede anlaşılabilecek biçimde aktarmalıdır.
Sorular Neden Zor Seviyede Hazırlandı?
Bu çalışmadaki soruların zorluk seviyesi, kullanılan terimlerin bilinmesinden değil, birden fazla bilginin aynı anda kullanılmasından kaynaklanıyor. Öğrencinin doğru cevaba ulaşabilmesi için metni dikkatli okuması, verilen ipuçlarını sınıflandırması, seçenekleri metinle karşılaştırması ve en kapsamlı yargıyı belirlemesi gerekiyor.
Bazı seçenekler tamamen yanlış değildir; ancak metindeki durumu eksik açıklar. Öğrencilerimize zor sorularda yalnızca doğru görünen seçeneği değil, metindeki bütün kanıtları karşılayan en kapsamlı seçeneği aramaları gerektiğini hatırlatmalıyız.
Çalışmayı Sınıfta Nasıl Kullanabiliriz?
Bu soruları doğrudan sınav olarak uygulayabileceğimiz gibi tema sonu değerlendirme, grup çalışması veya soru çözüm etkinliği şeklinde de kullanabiliriz. Öğrencilerden yalnızca doğru seçeneği söylemelerini değil, diğer seçeneklerin neden yanlış olduğunu açıklamalarını istemek oldukça yararlı olacaktır.
Yanlış cevaplanan soruları tema ve beceri bakımından sınıflandırabiliriz. Örneğin öğrenci Karagöz sorularında zorlanıyorsa geleneksel Türk tiyatrosunu; anlatıcı sorularında zorlanıyorsa bakış açısını; belgesel sorularında zorlanıyorsa eleştirel medya okuryazarlığını yeniden ele alabiliriz.
Bu çalışma sayesinde öğrencilerimizin edebî türleri ezberlemesinden çok, metni çözümleyen, kanıt kullanan, karşılaştırma yapan ve kendi yorumunu gerekçelendiren bir okur hâline gelmelerini hedefliyoruz.
