Sevgili öğrenciler,
Bu çalışma, 9. sınıf Türk Dili ve Edebiyatı dersinde öğrendiğiniz bilgileri yalnızca hatırlamanızı değil; metinleri yorumlamanızı, karşılaştırmanızı ve çıkarım yapmanızı da ölçmek amacıyla hazırlanmıştır. Çalışmada güncel MEB öğretim programındaki dört ana tema esas alınmıştır.
Sözün İnceliği
İlk bölümde günlük dil ile edebî dil arasındaki farklar üzerinde duruyoruz. Günlük dil çoğunlukla doğrudan bilgi vermek için kullanılırken edebî dil; imge, sembol, çağrışım, benzetme ve kişileştirme gibi anlatım olanaklarından yararlanır.
Soruları çözerken bir sözcüğün yalnızca gerçek anlamına değil, metin içinde kazandığı çağrışımlara da dikkat etmelisiniz. Örneğin bir metinde geçen “boş sandalye” yalnızca bir eşyayı değil; ayrılığı, özlemi veya kaybedilen bir insanı temsil edebilir.
Bu bölümde ayrıca deneme ve mülakat türlerinin özellikleri, açık ve örtük iletiler ile edebiyatın resim ve müzik gibi diğer güzel sanatlarla ilişkisi sorgulanmaktadır. Örtük iletiyi bulabilmek için yazarın doğrudan söylemediği ancak okuyucuya sezdirdiği düşünceyi belirlemelisiniz.
Anlam Arayışı
Bu temada metnin anlamını oluşturan konu, tema, ana düşünce, ana duygu ve yardımcı düşünce kavramlarını inceliyoruz.
Konu, metinde üzerinde durulan olay veya durumdur. Tema ise bu konunun arkasında bulunan daha genel ve soyut anlamdır. Örneğin gönderilmemiş bir mektubun yıllar sonra bulunması metnin konusu olabilirken “geçmişle yüzleşme” metnin temasını oluşturabilir.
Hikâye ve anı türleri arasındaki farklılıkları da bilmelisiniz. Anı, yazarın yaşadığı veya tanık olduğu gerçek olaylara dayanır. Hikâyede ise gerçek hayattan yararlanılsa bile kişiler, olaylar ve sonuçlar kurmaca olarak yeniden oluşturulabilir.
Bu bölümde karşılaşacağınız diğer konular şunlardır:
- Yazar ile metin arasındaki ilişki
- Ana, yardımcı, durağan ve devingen karakterler
- Şiirde ana duygu ve çağrışım
- İstiklâl Marşı’nın söyleyiş özellikleri
- Kafiye, redif, ritim ve ahenk
- Ünlü düşmesi ve ünsüz yumuşaması gibi ses olayları
Şiir sorularında yalnızca kafiyeye odaklanmamalısınız. Şiirin ana duygusuyla imgeleri, söz varlığı ve ahenk unsurları arasında bir bütünlük bulunmalıdır.
Anlamın Yapı Taşları
Üçüncü temada metinlerin yapısal özelliklerini inceliyoruz. Hikâyelerde olay örgüsü, kişiler, zaman ve mekân birbirini tamamlayan temel yapı unsurlarıdır.
Serim bölümünde kişiler ve başlangıç durumu tanıtılır. Düğüm bölümünde çatışma veya sorun ortaya çıkar. Çözüm bölümünde ise olay belirli bir sonuca bağlanır. Karışık verilen olayları sıralarken bu yapıyı dikkate almalısınız.
Anlatıcı ve bakış açısı sorularında kullanılan kişi ekleri önemli ipuçları verir. “Gördüm, düşündüm, gittim” gibi ifadeler birinci kişi anlatıcıyı gösterir. Anlatıcının olayların içinde bulunup bulunmadığını ve kişilerin iç dünyaları hakkında ne kadar bilgi sahibi olduğunu ayrıca değerlendirmelisiniz.
Bu temada gezi yazısı, belgesel ve bilgi görseli gibi farklı metinlerle de karşılaşacaksınız. Gezi yazısında doğrulanabilir bilgiler nesnel; yazarın kişisel izlenimleri ise özneldir. Belgeseller görüntü, konuşma, müzik, yazı ve grafik gibi farklı unsurları bir arada kullanabildiği için çok modlu metin olarak değerlendirilir.
Ayrıca sözcüklerin yapısını incelerken yapım ve çekim eklerini birbirinden ayırmanız gerekir. Yapım eki sözcüğün anlamını veya türünü değiştirirken çekim eki sözcüğün cümledeki görevini belirler.
Dilin Zenginliği
Son temada Türkçenin söz varlığı, anlatım gücü ve üslup özellikleri ele alınmaktadır. Üslup, bir yazarın dili kendine özgü kullanma biçimidir. Sözcük seçimi, cümlelerin uzunluğu, benzetmeler, anlatım teknikleri ve oluşturulan ritim üslubun parçalarıdır.
Bu bölümde roman ve tiyatro türlerini karşılaştırmanız beklenmektedir. Romanlarda anlatıcı, betimleme ve farklı bakış açıları kullanılabilir. Tiyatroda ise olaylar çoğunlukla diyalog, monolog, hareket ve sahne yönergeleriyle okuyucuya veya izleyiciye sunulur.
Aşağıdaki anlatım tekniklerini de birbirinden ayırabilmelisiniz:
- İç konuşma
- Diyalog
- Monolog
- Geriye dönüş
- Betimleme
- Özetleme
Duruluk, yalınlık, akıcılık, özgünlük ve tutarlılık kavramları da bu bölümün önemli konularındandır. Gereksiz sözcük kullanılmaması duruluk, anlatımın kolay anlaşılması yalınlık, düşüncelerin birbiriyle çelişmemesi ise tutarlılıktır.
Eleştiri metinlerinde bir eserin başarılı ve eksik yönleri gerekçeleriyle değerlendirilir. Otobiyografide ise kişi kendi yaşamını kendi bakış açısından anlatır. Yaşanan olayların tutarlı bir zaman düzeninde aktarılması ve kişinin kendine özgü üslubunu kullanması beklenir.
Soruları Çözerken Nelere Dikkat Etmelisiniz?
Sevgili öğrenciler, bu çalışma zor düzeyde hazırlandığı için seçeneklerin tamamı ilk bakışta doğru görünebilir. Bu nedenle soru kökünde sizden tam olarak ne istendiğini belirlemelisiniz.
Özellikle şu ayrımlara dikkat ediniz:
- Konu ile tema
- Ana düşünce ile yardımcı düşünce
- Gerçeklik ile kurmaca
- Günlük dil ile edebî dil
- İçerik ile üslup
- Kafiye ile redif
- Yapım eki ile çekim eki
- Nesnel anlatım ile öznel anlatım
Bu 30 soruluk çalışmayı tamamladığınızda yalnızca edebiyat terimlerini tekrar etmiş olmayacaksınız. Metinleri daha dikkatli okuma, söylenmeyen anlamı bulma, yapı ve üslup özelliklerini değerlendirme becerilerinizi de geliştirmiş olacaksınız. Yanlış yaptığınız sorularda cevap anahtarına bakmakla yetinmeyip ayrıntılı çözümleri incelemenizi öneriyorum. Çünkü önemli olan yalnızca doğru cevabı öğrenmek değil, o cevaba nasıl ulaşıldığını anlamaktır.
