Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi I, üniversitelerin ön lisans ve lisans programlarında okutulan ortak derslerden biridir. Dersin temel amacı; Osmanlı Devleti’nin son dönemlerinden başlayarak Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluşuna giden tarihsel süreci, Millî Mücadele dönemini ve Türk milletinin bağımsızlık mücadelesini anlamaktır.

Bu ders kapsamında Osmanlı Devleti’nin siyasi, askerî ve ekonomik durumu, yenileşme hareketleri, I. Dünya Savaşı, Mondros Ateşkes Antlaşması, işgaller, Mustafa Kemal Paşa’nın Samsun’a çıkışı, kongreler dönemi, Türkiye Büyük Millet Meclisinin açılması ve Kurtuluş Savaşı’nın önemli gelişmeleri ele alınır.

Bu konu anlatımı, üniversite öğrencilerinin Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi I dersindeki temel kavramları öğrenmesine ve vize-final sınavlarına hazırlanmasına yardımcı olmak amacıyla hazırlanmıştır.

1. Osmanlı Devleti’nin Son Dönemi

Osmanlı Devleti, özellikle 18. ve 19. yüzyıllarda askerî, siyasi, ekonomik ve teknolojik alanlarda Avrupa devletlerinin gerisinde kalmaya başladı.

Devletin karşılaştığı sorunları çözmek amacıyla çeşitli yenileşme hareketleri gerçekleştirildi.

Bu dönemde yapılan reformların temel amacı Osmanlı Devleti’nin parçalanmasını önlemek ve merkezi yönetimi güçlendirmekti.

Osmanlı Devleti’nin zayıflamasının başlıca nedenleri

• Merkezi yönetimin zamanla zayıflaması
• Ordunun çağın gereklerine uygun şekilde yenilenememesi
• Avrupa’daki bilimsel ve teknolojik gelişmelerin yeterince takip edilememesi
• Milliyetçilik akımının etkisi
• Ekonomik sorunların artması
• Kapitülasyonların ekonomik bağımsızlığı olumsuz etkilemesi
• Büyük devletlerin Osmanlı toprakları üzerindeki çıkar mücadeleleri
• Uzun süren savaşların devlet kaynaklarını tüketmesi

2. Fransız İhtilali ve Osmanlı Devleti’ne Etkileri

1789 yılında gerçekleşen Fransız İhtilali, yalnızca Fransa’yı değil Avrupa’yı ve Osmanlı Devleti’ni de etkileyen önemli bir tarihsel gelişmedir.

Fransız İhtilali ile özgürlük, eşitlik, vatandaşlık ve özellikle milliyetçilik düşünceleri Avrupa’da yaygınlaşmıştır.

Milliyetçilik akımının Osmanlı Devleti üzerindeki etkisi

Osmanlı Devleti çok uluslu bir yapıya sahipti.

Milliyetçilik düşüncesinin yayılmasıyla birlikte Osmanlı yönetimi altında bulunan bazı milletler bağımsız devlet kurmak amacıyla isyan etmeye başladılar.

Bu durum Osmanlı Devleti’nin parçalanma sürecini hızlandırdı.

3. Osmanlı Devleti’nde Yenileşme Hareketleri

Osmanlı yöneticileri devletin gerilemesini durdurabilmek amacıyla özellikle askerî ve idari alanlarda çeşitli reformlar gerçekleştirdi.

Tanzimat Fermanı

1839 yılında ilan edilen Tanzimat Fermanı ile devlet yönetiminde yeni düzenlemeler yapılması hedeflendi.

Tanzimat Fermanı kapsamında can, mal ve namus güvenliği gibi konular üzerinde duruldu.

Ayrıca vergi ve askerlik sisteminin belirli kurallara bağlanması amaçlandı.

Islahat Fermanı

1856 yılında ilan edilen Islahat Fermanı özellikle gayrimüslim Osmanlı vatandaşlarının hakları konusunda yeni düzenlemeler getirdi.

I. Meşrutiyet

1876 yılında Kanun-ı Esasi’nin ilan edilmesiyle Osmanlı Devleti’nde anayasal yönetime geçildi.

Osmanlı Mebusan Meclisi açılarak halkın yönetime temsilcileri aracılığıyla katılması amaçlandı.

II. Meşrutiyet

1908 yılında II. Meşrutiyet ilan edildi.

Meclis yeniden açıldı ve anayasal yönetim tekrar uygulanmaya başladı.

4. Osmanlı Devleti’ni Kurtarmaya Yönelik Fikir Akımları

Osmanlı Devleti’nin parçalanmasını önlemek isteyen devlet adamları ve aydınlar çeşitli fikirler ortaya koydular.

Osmanlıcılık

Osmanlı Devleti sınırları içerisinde yaşayan bütün milletleri Osmanlı kimliği altında bir arada tutmayı amaçlayan düşüncedir.

Milliyetçilik akımının güçlenmesi sonucunda Osmanlıcılık düşüncesi istenilen başarıyı sağlayamadı.

İslamcılık

Müslüman toplumların halife etrafında birleşmesini ve Osmanlı Devleti’nin bütünlüğünün bu şekilde korunmasını amaçlayan düşüncedir.

Türkçülük

Türk kimliği, Türk kültürü ve Türk milletinin birlik düşüncesini ön plana çıkaran fikir akımıdır.

Özellikle Osmanlı Devleti’nin son dönemlerinde etkisini artırmıştır.

Batıcılık

Osmanlı Devleti’nin çağdaşlaşabilmesi için Batı’nın bilimsel, teknolojik ve bazı toplumsal gelişmelerinden yararlanılması gerektiğini savunan düşüncedir.

5. Trablusgarp Savaşı

1911 yılında İtalya, Osmanlı Devleti’nin Kuzey Afrika’daki son önemli topraklarından biri olan Trablusgarp’a saldırdı.

Osmanlı Devleti bölgeye doğrudan düzenli ordu gönderme konusunda ciddi güçlüklerle karşılaştı.

Mustafa Kemal ve bazı Osmanlı subayları bölgeye giderek yerel halkı örgütledi.

Mustafa Kemal özellikle Tobruk ve Derne bölgelerinde görev yaptı.

Trablusgarp Savaşı, Mustafa Kemal’in askerî yeteneklerini gösterdiği önemli mücadelelerden biri olmuştur.

1912 yılında imzalanan Uşi Antlaşması ile Trablusgarp ve Bingazi İtalya’ya bırakıldı.

6. Balkan Savaşları

Balkan devletlerinin Osmanlı Devleti’ne karşı oluşturduğu ittifak sonucunda Balkan Savaşları başladı.

I. Balkan Savaşı

1912 yılında Bulgaristan, Yunanistan, Sırbistan ve Karadağ Osmanlı Devleti’ne saldırdı.

Osmanlı Devleti savaşta önemli toprak kayıpları yaşadı.

II. Balkan Savaşı

Balkan devletleri, Osmanlı Devleti’nden aldıkları toprakları paylaşma konusunda anlaşmazlığa düştüler.

Bu durumdan yararlanan Osmanlı Devleti Edirne ve Kırklareli’ni geri aldı.

Balkan Savaşları sonucunda Osmanlı Devleti’nin Balkanlardaki hâkimiyeti büyük ölçüde sona erdi.

7. I. Dünya Savaşı

I. Dünya Savaşı 1914 yılında başlamıştır.

Savaşın başlamasında devletler arasındaki ekonomik ve siyasi rekabet, sömürgecilik, silahlanma yarışı ve milliyetçilik gibi birçok faktör etkili olmuştur.

İttifak Devletleri

Başlıca:

• Almanya
• Avusturya-Macaristan
• Osmanlı Devleti
• Bulgaristan

İtilaf Devletleri

Başlıca:

• İngiltere
• Fransa
• Rusya

Savaş ilerledikçe farklı devletler de taraflara katıldı.

8. Osmanlı Devleti’nin I. Dünya Savaşı’na Girmesi

Osmanlı Devleti başlangıçta savaş karşısında tarafsız kalmaya çalıştı.

Ancak daha sonra Almanya’nın yanında savaşa katıldı.

Osmanlı Devleti’nin savaşa girmesinde siyasi yalnızlıktan kurtulma düşüncesi, kaybedilen toprakları geri alma ümidi ve Almanya’nın savaşı kazanacağına yönelik beklentiler gibi faktörler etkili oldu.

9. Osmanlı Devleti’nin Savaştığı Cepheler

Osmanlı Devleti I. Dünya Savaşı sırasında çok sayıda cephede mücadele etti.

Çanakkale Cephesi

İtilaf Devletleri Çanakkale Boğazı’nı geçerek İstanbul’u ele geçirmek ve Rusya’ya yardım ulaştırmak amacıyla saldırıya geçti.

Osmanlı kuvvetleri başarılı bir savunma gerçekleştirdi.

Mustafa Kemal’in askerî başarıları Çanakkale Savaşları sırasında geniş çevreler tarafından tanınmasını sağladı.

Çanakkale Cephesi’nin kazanılması savaşın gidişatını etkileyen önemli gelişmelerden biri oldu.

Kafkas Cephesi

Osmanlı Devleti ile Rusya arasında gerçekleşen mücadelelerin önemli cephelerinden biridir.

Sarıkamış Harekâtı sırasında Osmanlı ordusu ağır kayıplar verdi.

Kanal Cephesi

Osmanlı Devleti, İngiltere’nin sömürgeleriyle bağlantısını sağlayan Süveyş Kanalı’nı ele geçirmek amacıyla harekât düzenledi ancak başarılı olamadı.

Irak Cephesi

İngiltere, bölgedeki petrol kaynaklarını ve stratejik bölgeleri kontrol altına almak amacıyla Irak’a asker çıkardı.

Suriye-Filistin Cephesi

Savaşın son dönemlerinde Osmanlı kuvvetlerinin önemli mücadeleler verdiği cephelerden biridir.

10. Mondros Ateşkes Antlaşması

Osmanlı Devleti I. Dünya Savaşı’ndan yenik ayrıldı.

30 Ekim 1918 tarihinde Mondros Ateşkes Antlaşması imzalandı.

Mondros Ateşkes Antlaşması Osmanlı Devleti açısından oldukça ağır hükümler içeriyordu.

Antlaşmanın özellikle 7. maddesi büyük önem taşımaktadır.

Bu maddeye göre İtilaf Devletleri güvenliklerini tehdit eden bir durum ortaya çıktığını ileri sürerek istedikleri stratejik noktayı işgal edebileceklerdi.

Bu hüküm daha sonra Anadolu’daki işgallere gerekçe olarak kullanıldı.

11. Anadolu’nun İşgali

Mondros Ateşkes Antlaşması’nın ardından İtilaf Devletleri Anadolu’nun çeşitli bölgelerini işgal etmeye başladı.

İşgaller içerisinde toplum üzerinde en büyük tepkilerden birini oluşturan gelişmelerden biri İzmir’in Yunan kuvvetleri tarafından işgal edilmesidir.

İzmir, 15 Mayıs 1919 tarihinde Yunan kuvvetleri tarafından işgal edildi.

İşgallere karşı Anadolu’nun çeşitli bölgelerinde protestolar düzenlendi ve yerel direniş örgütleri oluşturuldu.

12. Kuvâ-yi Milliye

İşgaller karşısında halkın kendi imkânlarıyla oluşturduğu yerel silahlı direniş birliklerine Kuvâ-yi Milliye adı verilir.

Kuvâ-yi Milliye birlikleri özellikle düzenli ordunun henüz kurulmadığı dönemde işgal kuvvetlerinin ilerleyişini yavaşlatmıştır.

Kuvâ-yi Milliye’nin özellikleri

• Halkın oluşturduğu yerel direniş birlikleridir.
• İşgallere karşı mücadele etmişlerdir.
• Düzenli bir ordu yapısına sahip değillerdi.
• Millî Mücadele’nin ilk döneminde önemli görev üstlendiler.
• Düzenli ordunun kurulmasından sonra büyük ölçüde düzenli orduya katıldılar.

13. Yararlı Cemiyetler

İşgallere karşı mücadele etmek ve Türk halkının haklarını savunmak amacıyla çeşitli cemiyetler oluşturuldu.

Bu cemiyetler başlangıçta bölgesel olarak faaliyet gösteriyordu.

Daha sonra Millî Mücadele’nin örgütlenmesiyle birlikte ortak amaç doğrultusunda birleşmeleri sağlandı.

14. Mustafa Kemal’in Samsun’a Çıkışı

Mustafa Kemal Paşa, 19 Mayıs 1919 tarihinde Samsun’a çıktı.

Bu tarih Millî Mücadele’nin başlangıcı açısından sembolik ve tarihsel olarak büyük önem taşımaktadır.

Mustafa Kemal Samsun’a çıktıktan sonra Anadolu’daki durumu incelemeye ve millî direnişi örgütlemeye başladı.

15. Havza Genelgesi

Mustafa Kemal, Havza’da yayımladığı genelgeyle işgallere karşı mitingler düzenlenmesini ve halkın tepkisini göstermesini istedi.

Bu gelişme Millî Mücadele sırasında halkın işgallere karşı örgütlü tepki göstermesi açısından önemlidir.

16. Amasya Genelgesi

22 Haziran 1919 tarihinde yayımlanan Amasya Genelgesi, Millî Mücadele’nin temel belgelerinden biridir.

Genelgede ülkenin bağımsızlığının tehlikede olduğu belirtilmiş ve milletin bağımsızlığını yine milletin azim ve kararının kurtaracağı ifade edilmiştir.

Bu düşünce, Millî Mücadele’nin millete dayalı bir hareket olacağını göstermektedir.

Amasya Genelgesi ile ayrıca ulusal bir kongrenin toplanması çağrısı yapılmıştır.

17. Erzurum Kongresi

Erzurum Kongresi 23 Temmuz-7 Ağustos 1919 tarihleri arasında toplandı.

Kongre başlangıçta bölgesel amaçlarla düzenlenmesine rağmen alınan kararların önemli bir kısmı bütün vatanı ilgilendiren millî nitelikteydi.

Erzurum Kongresi’nin önemli kararları

• Millî sınırlar içerisinde vatan bir bütündür, parçalanamaz.
• Her türlü yabancı işgal ve müdahaleye karşı millet birlikte direnecektir.
• Millî iradenin hâkim kılınması esastır.
• Manda ve himaye kabul edilemez.

18. Sivas Kongresi

Sivas Kongresi 4-11 Eylül 1919 tarihleri arasında gerçekleştirildi.

Kongrenin en önemli özelliklerinden biri ülkenin farklı bölgelerinde faaliyet gösteren millî cemiyetlerin tek çatı altında birleştirilmesidir.

Bu örgüt Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti adını aldı.

Sivas Kongresi ulusal nitelikli bir kongredir.

Manda ve himaye düşüncesi kesin olarak reddedildi.

19. Amasya Görüşmeleri

Mustafa Kemal ve Temsil Heyeti ile İstanbul Hükûmeti temsilcileri arasında Amasya’da görüşmeler gerçekleştirildi.

Bu görüşmelerde seçimlerin yapılması ve Osmanlı Mebusan Meclisinin toplanması gibi konular ele alındı.

İstanbul Hükûmeti’nin Temsil Heyeti ile görüşmesi, Millî Mücadele hareketinin siyasi gücünün arttığını gösteren gelişmelerden biridir.

20. Misak-ı Millî

Son Osmanlı Mebusan Meclisi İstanbul’da toplandı.

Meclisin aldığı en önemli kararlardan biri Misak-ı Millî’nin kabul edilmesidir.

Misak-ı Millî, Türk milletinin bağımsızlığı ve millî sınırlar konusundaki temel hedeflerini ortaya koymuştur.

Misak-ı Millî kararlarının kabul edilmesi üzerine İtilaf Devletleri İstanbul üzerindeki baskılarını artırdı.

16 Mart 1920 tarihinde İstanbul resmen işgal edildi.

21. Türkiye Büyük Millet Meclisinin Açılması

İstanbul’un işgal edilmesi ve Osmanlı Mebusan Meclisinin çalışamaz duruma gelmesinin ardından Ankara’da yeni bir meclisin açılması için çalışmalar başladı.

Türkiye Büyük Millet Meclisi 23 Nisan 1920 tarihinde Ankara’da açıldı.

TBMM’nin açılmasıyla Millî Mücadele’nin yönetim merkezi Ankara oldu.

Egemenliğin millete ait olduğu anlayışı siyasi yapının temel unsurlarından biri hâline geldi.

22. TBMM’ye Karşı Çıkan Ayaklanmalar

TBMM’nin açılmasının ardından Anadolu’nun bazı bölgelerinde ayaklanmalar meydana geldi.

Bu ayaklanmalar Millî Mücadele’nin başarıya ulaşmasını zorlaştırdı.

TBMM ayaklanmalara karşı çeşitli askerî, siyasi ve hukuki önlemler aldı.

Hıyanet-i Vataniye Kanunu bu dönemde çıkarılan önemli düzenlemelerden biridir.

23. Düzenli Ordunun Kurulması

Kuvâ-yi Milliye birlikleri işgallere karşı önemli mücadeleler vermiş olsa da düzenli ve disiplinli büyük bir ordu yapısına sahip değildi.

Yunan ordusunun ilerleyişinin durdurulabilmesi için düzenli ordunun kurulması gerekli hâle geldi.

Düzenli ordunun oluşturulması Millî Mücadele açısından önemli bir dönüm noktasıdır.

24. I. İnönü Savaşı

I. İnönü Savaşı, düzenli ordunun Batı Cephesi’ndeki ilk önemli başarılarından biridir.

Bu başarı TBMM’nin hem iç politikadaki hem de dış politikadaki konumunu güçlendirdi.

Savaşın ardından TBMM’nin uluslararası alandaki itibarı arttı.

25. II. İnönü Savaşı

Yunan kuvvetleri Türk ordusunu yenerek Ankara’ya doğru ilerlemek amacıyla yeniden saldırıya geçti.

Türk ordusunun başarılı savunması sonucunda II. İnönü Savaşı kazanıldı.

Bu başarı düzenli orduya duyulan güveni artırdı.

26. Kütahya-Eskişehir Savaşları

Yunan ordusunun saldırıları sonucunda Türk ordusu Kütahya ve Eskişehir çevresinden Sakarya Nehri’nin doğusuna çekildi.

Bu durum TBMM’de önemli tartışmalara neden oldu.

Mustafa Kemal’e Başkomutanlık yetkisi verilerek ordunun yeniden düzenlenmesi için çalışmalar hızlandırıldı.

27. Sakarya Meydan Muharebesi

Sakarya Meydan Muharebesi Millî Mücadele’nin en önemli savaşlarından biridir.

Mustafa Kemal’in başkomutanlığında gerçekleşen mücadele sonucunda Yunan ordusunun ilerleyişi durduruldu.

Savaşın ardından Mustafa Kemal’e TBMM tarafından Gazi unvanı ve Mareşal rütbesi verildi.

Sakarya Zaferi, Türk ordusunun savunma aşamasından saldırı hazırlığı aşamasına geçmesinde önemli bir dönüm noktasıdır.

28. Büyük Taarruz ve Başkomutanlık Meydan Muharebesi

Türk ordusu uzun süren hazırlıkların ardından 26 Ağustos 1922 tarihinde Büyük Taarruz’u başlattı.

30 Ağustos 1922 tarihinde Başkomutanlık Meydan Muharebesi kazanıldı.

Yunan ordusu büyük ölçüde etkisiz hâle getirildi.

Türk ordusu ilerleyerek 9 Eylül 1922 tarihinde İzmir’e ulaştı.

Böylece Anadolu’nun işgalden kurtarılması sürecinde belirleyici askerî başarı elde edilmiş oldu.

29. Mudanya Ateşkes Antlaşması

Askerî mücadelelerin başarıyla sonuçlanmasının ardından 11 Ekim 1922 tarihinde Mudanya Ateşkes Antlaşması imzalandı.

Antlaşma ile silahlı mücadele büyük ölçüde sona erdi ve barış görüşmelerine geçiş süreci başladı.

Doğu Trakya’nın savaş yapılmadan Türkiye’ye bırakılması Mudanya Ateşkes Antlaşması’nın önemli sonuçlarından biridir.

Vize Sınavı İçin Önemli Konular

Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi I vize sınavına hazırlanırken özellikle şu başlıkların iyi öğrenilmesi yararlı olacaktır:

• Osmanlı Devleti’nin gerileme ve dağılma süreci
• Fransız İhtilali’nin etkileri
• Tanzimat ve Islahat Fermanları
• I. ve II. Meşrutiyet
• Osmanlıcılık, İslamcılık, Türkçülük ve Batıcılık
• Trablusgarp Savaşı
• Balkan Savaşları
• I. Dünya Savaşı’nın nedenleri
• Osmanlı Devleti’nin savaşa katılması
• I. Dünya Savaşı cepheleri
• Çanakkale Cephesi
• Mondros Ateşkes Antlaşması

Üniversite ve öğretim elemanına göre vize kapsamı değişebileceğinden öğrencilerin kendi ders programlarını da dikkate almaları gerekir.

Final Sınavı İçin Önemli Konular

Final sınavlarında dönem boyunca işlenen konuların tamamından soru gelebilir.

Özellikle şu konular önemlidir:

• Mondros Ateşkes Antlaşması
• Anadolu’nun işgali
• Kuvâ-yi Milliye
• Mustafa Kemal’in Samsun’a çıkışı
• Havza Genelgesi
• Amasya Genelgesi
• Erzurum Kongresi
• Sivas Kongresi
• Misak-ı Millî
• TBMM’nin açılması
• TBMM’ye karşı çıkan ayaklanmalar
• Düzenli ordunun kurulması
• İnönü Savaşları
• Kütahya-Eskişehir Savaşları
• Sakarya Meydan Muharebesi
• Büyük Taarruz
• Mudanya Ateşkes Antlaşması

Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi I Nasıl Çalışılmalı?

Bu derste yalnızca tarihleri ezberlemek yeterli değildir.

Öğrencilerin olaylar arasında neden-sonuç ilişkisi kurması oldukça önemlidir.

Örneğin:

Mondros Ateşkes Antlaşması → İşgaller → Yerel direniş hareketleri → Kuvâ-yi Milliye → Millî Mücadele’nin örgütlenmesi → Kongreler → TBMM’nin açılması → Düzenli ordu → Kurtuluş Savaşı

şeklindeki tarihsel süreç birlikte değerlendirilmelidir.

Ayrıca kongrelerin özellikleri, antlaşmaların sonuçları ve savaşların siyasi etkileri karşılaştırmalı olarak çalışılmalıdır.

Kısa Tekrar

Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi I dersi genel olarak Osmanlı Devleti’nin son döneminden başlayarak Türk milletinin bağımsızlık mücadelesini ele alır.

Dersin en önemli bölümlerinden bazıları:

Osmanlı Devleti’nin son dönemi → I. Dünya Savaşı → Mondros → İşgaller → Samsun → Amasya → Erzurum → Sivas → Misak-ı Millî → TBMM → Düzenli Ordu → İnönü → Sakarya → Büyük Taarruz → Mudanya

sıralamasıyla hatırlanabilir.

Bu kronolojik bağlantıyı öğrenmek, sınavlarda olayların sıralamasına ve neden-sonuç ilişkilerine yönelik soruların daha kolay çözülmesini sağlar.