Sevgili öğrenciler, 12. sınıf Türk Dili ve Edebiyatı dersinde yalnızca sanatçı ve eser adlarını ezberlememiz yeterli değildir. Bir metnin hangi edebî anlayışa ait olduğunu; dil, üslup, tema, anlatım tekniği ve yapı özelliklerinden hareketle belirleyebilmemiz gerekir. Şimdi yazılı sınavında karşınıza çıkabilecek temel konuları birlikte değerlendirelim.
Edebiyatın Felsefe ve Psikolojiyle İlişkisi
Edebiyat insanı ve insanın yaşadığı dünyayı konu edinir. Felsefe ise varlık, bilgi, ahlak, özgürlük ve yaşamın anlamı gibi konular üzerinde düşünür. Bir romanda kahramanın özgür olup olmadığını sorgulaması, edebiyat ile felsefe arasındaki ilişkiye örnek gösterilebilir.
Edebiyat felsefi bir düşünceyi kanıtlamaya çalışmaz. Bu düşünceyi olaylar, kişiler ve çatışmalar aracılığıyla okuyucuya hissettirir ve sorgulatır.
Psikoloji insan davranışlarını ve ruhsal süreçleri inceler. Edebî eserlerde kişilerin korkuları, bastırılmış duyguları, bilinçaltı, iç çatışmaları ve geçmiş yaşantıları ele alınabilir. İç monolog, bilinç akışı ve geriye dönüş gibi teknikler, kahramanın ruh dünyasını anlatmak için kullanılır.
Dilin Tarih İçindeki Değişimi
Dil canlı ve değişken bir yapıdır. Toplumların yaşam biçimleri değiştikçe kullanılan dil de değişir. Bilimsel gelişmeler, teknoloji, savaşlar, göçler, kültürel etkileşimler ve çeviri faaliyetleri dilin söz varlığını etkiler.
Türkçenin farklı dönemlerde hazırlanmış önemli sözlüklerinden bazıları şunlardır:
- Divânu Lugâti’t-Türk
- Codex Cumanicus
- Lehçe-i Osmânî
- Kamus-ı Türkî
Bu eserlerle ilgili sorularda yalnızca adlarını değil, yaklaşık olarak hangi dönemlerde hazırlandıklarını ve Türk dili açısından taşıdıkları önemi de bilmelisiniz.
1960 Sonrası Türk Hikâyesi
1960 sonrasında Türk hikâyesinde farklı anlatım anlayışları bir arada görülür. Bazı sanatçılar toplumsal sorunlara yönelirken bazıları bireyin iç dünyasını, yalnızlığını ve modern yaşam karşısındaki bunalımını anlatmıştır.
Modernist hikâyelerde olaydan çok kişinin iç dünyası önemlidir. Zamanın kronolojik sırası bozulabilir, gerçek ile hayal iç içe geçebilir ve çağrışımlara dayalı bir anlatım kullanılabilir.
Postmodern hikâyelerde ise kurmaca ile gerçek arasındaki sınırlar belirsizleşir. Yazar, hikâyenin yazılma sürecini metnin konusu hâline getirebilir. Buna “üst kurmaca” adı verilir. Metinler arasılık, ironi ve çoğul anlatım da postmodern eserlerde karşılaşabileceğimiz özelliklerdir.
Küçürek Hikâye
Küçürek hikâye, çok az sözcükle yoğun anlam oluşturmayı amaçlayan kısa hikâye türüdür. Ayrıntılar azaltılır ve bazı bilgiler doğrudan verilmez. Okuyucu, bırakılan anlam boşluklarını kendi yorumuyla tamamlar.
Küçürek hikâyeyi yalnızca kısa olduğu için değil; çağrışım, sezdirme ve anlam yoğunluğu taşıdığı için tanımalısınız.
Cumhuriyet Dönemi Türk Şiiri
Cumhuriyet Dönemi Türk şiiri tek bir anlayıştan oluşmaz. Farklı sanatçılar birbirinden farklı şiir anlayışları geliştirmiştir.
Saf Şiir
Saf şiirde estetik güzellik, ahenk, musiki, imge ve bireysel duyarlılık önemlidir. Şiir, doğrudan toplumsal fayda sağlamak için değil, güzel ve etkileyici bir sanat eseri meydana getirmek için yazılır.
Toplumcu Gerçekçi Şiir
Toplumcu gerçekçi şiirde işçi sınıfının sorunları, yoksulluk, eşitsizlik, özgürlük ve dayanışma gibi toplumsal konular işlenir. Şair, toplumdaki sorunlara dikkat çekmek ister.
Millî Edebiyat Zevkini Sürdüren Şiir
Bu anlayışta vatan, millet, tarih, kahramanlık ve Anadolu gibi konular öne çıkar. Genellikle açık bir dil ve millî duyarlılığa dayanan bir söyleyiş kullanılır.
Garip Akımı
Orhan Veli Kanık, Melih Cevdet Anday ve Oktay Rifat tarafından başlatılan Garip akımı; ölçüye, uyağa ve sanatlı söyleyişe karşı çıkmıştır. Günlük konuşma dili, sıradan insanlar ve günlük hayat şiire taşınmıştır. Mizah ve şaşırtma önemli özellikleridir.
İkinci Yeni
İkinci Yeni şiirinde soyut imgeler, alışılmamış bağdaştırmalar ve kapalı bir anlatım görülür. Şairler, sözcüklerin günlük dildeki anlam ilişkilerini değiştirerek yeni bir şiir dili oluşturmuştur.
Dinî ve Metafizik Duyarlıklı Şiir
Bu şiir anlayışında insanın varoluşu, inanç, ölüm, sonsuzluk, kader ve manevi arayış gibi konular işlenir. Sezai Karakoç, Cahit Zarifoğlu ve Erdem Bayazıt bu anlayışla ilişkilendirilen şairlerdendir.
1980 Sonrası Şiir
1980 sonrası Türk şiirinde tek bir anlayış hâkim değildir. Gelenekten yararlanan, modern şiiri sürdüren, bireysel veya toplumsal konulara yönelen farklı şairler bir arada bulunmaktadır. Bu dönemin temel özelliği şiir anlayışlarındaki çeşitliliktir.
Cumhuriyet Dönemi Türk Romanı
Cumhuriyet Dönemi romanı incelenirken eserlerin yazıldığı tarihî ve toplumsal koşullar dikkate alınmalıdır.
1923-1950 yılları arasındaki romanlarda Millî Mücadele, Cumhuriyet’in kuruluşu, Anadolu, köy hayatı ve toplumdaki değişimler öne çıkar.
1950-1980 yılları arasında köyden kente göç, kentleşme, işçi sorunları, toplumsal eşitsizlik ve bireyin yaşadığı bunalımlar daha fazla işlenmiştir.
1980 sonrasında ise modernist ve postmodern anlatım teknikleri yaygınlaşmıştır. Zamanın parçalanması, birden fazla anlatıcı, üst kurmaca ve metinler arasılık bu dönem romanlarında görülebilir.
Bir romanı incelerken şu unsurlara dikkat etmelisiniz:
- Olay örgüsü
- Kişiler
- Zaman ve mekân
- Anlatıcı ve bakış açısı
- Tema ve çatışma
- Anlatım teknikleri
Cumhuriyet Dönemi Türk Tiyatrosu
Tiyatro, olayların sahnede oyuncular tarafından canlandırılması esasına dayanır. Tiyatro metinlerinde diyalog, monolog, sahne yönergeleri ve dramatik çatışma önemlidir.
1950 sonrasında Türk tiyatrosunda toplumsal değişimler, köyden kente göç, aile sorunları, siyasal çatışmalar ve bireyin toplum içindeki durumu işlenmiştir.
Epik tiyatroda seyircinin kendisini olaylara tamamen kaptırması yerine, anlatılanları sorgulaması amaçlanır. Radyo tiyatrosunda ise görüntü bulunmadığı için mekân, hareket ve olaylar ses efektleri, konuşmalar ve anlatıcı yardımıyla oluşturulur.
Deneme Türü
Deneme, yazarın herhangi bir konudaki kişisel düşüncelerini kanıtlama zorunluluğu duymadan anlattığı yazı türüdür. Yazar kesin hükümler vermek yerine düşüncelerini okuyucuyla paylaşır.
Denemenin temel özellikleri şunlardır:
- Kişisel düşüncelere dayanır.
- Samimi ve konuşma havası taşıyan bir dil kullanılır.
- Herhangi bir konu işlenebilir.
- Kesin sonuca ulaşma zorunluluğu yoktur.
- Kanıtlama amacı taşımaz.
Montaigne, dünya edebiyatında deneme türünün öncü ismi kabul edilir. Denemeyi makaleden ayıran temel özellik, makalenin düşünceleri kanıtlarla temellendirmesi; denemenin ise kişisel ve serbest bir anlatıma dayanmasıdır.
Söylev Türü
Söylev, bir topluluğu belirli bir düşünce doğrultusunda etkilemek ve harekete geçirmek amacıyla yapılan etkili konuşmadır. Söylevde hitaplar, emir cümleleri, tekrarlar ve retorik sorular kullanılabilir.
Kök Türk Kitabeleri, Türk edebiyatının ilk önemli söylev örnekleri arasında değerlendirilir. Bu metinlerde millete seslenme, geçmişte yapılan yanlışları hatırlatma, öğüt verme ve birlik çağrısında bulunma özellikleri vardır.
Başarılı bir söylev hazırlanırken önce konu, amaç ve hedef kitle belirlenir. Düşünceler örnek ve kanıtlarla geliştirilir. Son bölümde ana mesaj tekrarlanır ve dinleyiciye güçlü bir çağrı yapılır.
Yazım ve Noktalama Konularında Dikkat Edilecekler
Edebiyat sınavında metin bilgisi kadar yazım ve noktalama kuralları da önemlidir. Özellikle şu konuları tekrar etmelisiniz:
- Kurum ve kuruluş adlarına gelen eklerin yazımı
- Özel adlara getirilen eklerde kesme işareti
- Birleşik ve ayrı yazılan sözcükler
- Büyük harflerin kullanımı
- Virgül, noktalı virgül, iki nokta ve kısa çizgi
- Eser ve sanatçı adlarının yazımı
Unutmayın, kurum ve kuruluş adlarına gelen ekler kesme işaretiyle ayrılmaz: “Türk Dil Kurumunun sözlüğü” ifadesi doğru yazımdır.
Sınava Hazırlanırken Nasıl Çalışmalıyız?
Sevgili öğrenciler, edebiyat sınavına hazırlanırken yalnızca sanatçı-eser eşleştirmesi yapmayınız. Size verilen kısa bir metindeki ipuçlarını belirlemeye çalışınız. Metinde günlük dil ve sıradan insan varsa Garip; soyut ve alışılmamış imgeler varsa İkinci Yeni; toplumsal eşitsizlikler anlatılıyorsa toplumcu gerçekçi anlayış düşünülebilir.
Her soruda önce metnin temasını, daha sonra dil ve anlatım özelliklerini belirleyiniz. Seçenekleri tek tek inceleyerek metinle uyuşmayanları eleyiniz. Bilgiyi yorumlama ve metne uygulama becerisi, 12. sınıf edebiyat sınavında başarılı olmanın en önemli anahtarıdır.
