Sevgili öğrenciler,
Hazırladığımız 30 soruluk bu çalışma, 9. sınıf coğrafya dersinde öğrendiğiniz bilgileri yalnızca hatırlamanızı değil; harita okumanızı, verileri karşılaştırmanızı, neden-sonuç ilişkisi kurmanızı ve coğrafi olaylar hakkında çıkarım yapmanızı sağlayacak şekilde hazırlanmıştır. Sorular, güncel MEB öğretim programındaki yedi ünitenin tamamını kapsamaktadır.
Coğrafyanın Doğası
İlk bölümde coğrafya biliminin konusu, bölümleri ve gelişimiyle ilgili sorularla karşılaşacaksınız. Coğrafyanın yalnızca yer adlarını öğreten bir ders olmadığını; doğal ortam ile insan arasındaki ilişkileri konum, dağılış, bağlantı ve değişim yönlerinden incelediğini göreceğiz.
Fiziki coğrafya; atmosfer, iklim, sular, yer şekilleri ve canlı yaşamını inceler. Beşerî coğrafya ise nüfus, yerleşme, göç ve ekonomik faaliyetler gibi insanla ilgili süreçleri ele alır. Eratosthenes, Biruni, Piri Reis ve Alexander von Humboldt gibi coğrafya biliminin gelişimine katkıda bulunan önemli bilim insanlarının çalışmalarını da bilmeniz gerekmektedir.
Mekânsal Bilgi Teknolojileri ve Harita Bilgisi
Bu bölümde haritaların temel unsurları, ölçek hesaplamaları, coğrafi koordinatlar, yerel saat, projeksiyonlar ve izohipsler üzerinde durulmaktadır.
Harita sorularını çözerken ölçeğin paydası küçüldükçe ayrıntının arttığını unutmamalısınız. Uzunluk hesaplamalarının yanında alanların karşılaştırılmasında ölçek oranının karesinin kullanıldığına dikkat etmelisiniz.
Boylam farkı ile yerel saat hesaplanırken iki meridyen arasındaki zaman farkının 4 dakika olduğu bilinmelidir. Doğuda bulunan yerlerin yerel saati ileride, batıda bulunan yerlerin yerel saati ise geridedir.
İzohips sorularında eğrilerin sıklaştığı yerlerin daha dik, seyrekleştiği yerlerin daha az eğimli olduğunu bilmelisiniz. Ayrıca GPS, uzaktan algılama ve Coğrafi Bilgi Sistemlerinin aynı görevi yapmadığını öğrenmelisiniz. GPS konum belirler, uzaktan algılama uydu ve hava araçlarından veri toplar, CBS ise farklı mekânsal verileri bir araya getirerek analiz eder.
Doğal Sistemler, Hava Olayları ve İklim
Çalışmanın en kapsamlı bölümlerinden biri doğal sistemler ve iklim konularıdır. Hava durumu kısa süreli atmosfer koşullarını, iklim ise uzun yıllar boyunca gözlenen ortalama koşulları ifade eder.
Sıcaklık, basınç, rüzgâr, nem ve yağış arasındaki ilişkileri birlikte değerlendirmelisiniz. Basınç farkının fazla ve basınç merkezleri arasındaki uzaklığın az olduğu yerlerde rüzgâr daha güçlü olabilir. Hava sıcaklığı düştükçe havanın taşıyabileceği nem miktarı azalır ve yoğuşma meydana gelebilir.
Yer şekilleri de sıcaklık ve yağışı etkiler. Dağ yamacı boyunca yükselen hava soğuyarak yağış bırakabilir. Dağın diğer yamacına geçen hava ise alçalırken ısınır ve kurur. Bu olay föhn etkisinin oluşmasına neden olabilir.
İklim grafiklerini incelerken yalnızca yıllık toplam yağışa bakmamalısınız. Yağışın mevsimlere dağılışı, yıllık sıcaklık farkı, yaz ve kış sıcaklıkları birlikte değerlendirilmelidir. Akdeniz ikliminde yazlar sıcak ve kurak, kışlar ılık ve yağışlıdır. Karasal iklimlerde ise yıllık sıcaklık farkı genellikle daha yüksektir.
Dünya’nın eksen eğikliği ve Güneş çevresindeki dolanımı mevsimlerin oluşmasını ve gece-gündüz sürelerinin değişmesini sağlar. Okyanus akıntıları da kıyıların sıcaklık ve nem koşullarını etkileyebilir.
Küresel iklim değişikliğini değerlendirirken tek bir sıcak gün ya da bir aylık yağış verisi yeterli değildir. Uzun yıllara ait sıcaklık ve yağış ölçümleri; buzullar, kar örtüsü ve deniz seviyesi gibi farklı göstergelerle birlikte incelenmelidir.
Nüfus, Göç ve Demografik Dönüşüm
Beşerî sistemler bölümünde nüfusun tarihsel değişimi, dağılışı, göç hareketleri, nüfus piramitleri ve nüfus politikaları ele alınmaktadır.
Nüfusun yeryüzüne dağılışı düzenli değildir. İklim, su kaynakları, yükselti ve yer şekilleri gibi doğal faktörlerin yanında sanayi, ulaşım, ticaret ve iş imkânları gibi beşerî faktörler de nüfus dağılışını etkiler.
Nüfus piramitlerinden bir ülkenin genç, yetişkin ve yaşlı nüfus oranları hakkında bilgi edinebiliriz. Tabanı geniş piramitler yüksek doğum oranlarını ve genç nüfusu, üst kısmı genişleyen piramitler ise yaşlanma eğilimini gösterebilir.
Doğum oranı ile ölüm oranı arasındaki fark doğal nüfus artışını verir. Doğum oranı ölüm oranından düşükse doğal nüfus azalışı meydana gelebilir. Çocuk ve yaşlı nüfusun çalışma çağındaki nüfusa oranı ise bağımlı nüfus oranının belirlenmesinde kullanılır.
Nüfus politikaları her ülkenin demografik özelliklerine göre hazırlanmalıdır. Genç nüfusun fazla olduğu ülkelerde eğitim ve istihdam yatırımları önem kazanırken yaşlı nüfusun fazla olduğu ülkelerde sağlık, emeklilik ve bakım hizmetleri ön plana çıkar.
Göç sorularında göçün hem göç veren hem de göç alan yer üzerindeki sonuçlarını değerlendirmelisiniz. Göç veren bölgelerde genç nüfus azalabilir ve yaşlanma hızlanabilir. Göç alan kentlerde ise konut, ulaşım ve altyapı ihtiyacı artabilir.
Ekonomik Faaliyetleri Etkileyen Coğrafi Faktörler
Ekonomik faaliyetlerin kuruluş yerleri belirlenirken ham madde, su, enerji, iş gücü, sermaye, teknoloji, ulaşım ve pazar koşulları birlikte değerlendirilir.
Bozulabilir ve taşınırken ağırlık kaybeden tarımsal ürünleri işleyen tesislerin ham madde alanlarına yakın kurulması avantaj sağlayabilir. Teknoloji şirketleri için ise nitelikli iş gücü, üniversiteler, araştırma merkezleri, sermaye ve güçlü iletişim altyapısı daha belirleyici olabilir.
Bu nedenle bütün ekonomik faaliyetlerin aynı yer seçimi kurallarına sahip olmadığını bilmelisiniz. Etkili faktörlerin önemi, yapılan ekonomik faaliyetin özelliklerine göre değişmektedir.
Afetler ve Sürdürülebilir Çevre
Bu bölümde tehlike, risk ve afet kavramlarını birbirinden ayırmanız beklenmektedir. Deprem, sel veya heyelan gibi olayların zarar verme potansiyeli tehlike olarak adlandırılır. İnsanların ve yapıların bu tehlikeye maruz kalması ve zarar görebilecek durumda olması riski artırır. Olayın büyük can ve mal kayıplarına yol açarak toplumun baş etme kapasitesini aşması durumunda ise afet meydana gelir.
Afetler oluşum kaynaklarına göre jeolojik, hidrolojik, meteorolojik, biyolojik ve teknolojik gibi gruplara ayrılabilir.
Bütüncül afet yönetimi yalnızca afet sonrasındaki çalışmalardan oluşmaz. Riskli yapıların güçlendirilmesi zarar azaltma, tatbikat yapılması hazırlık, arama-kurtarma faaliyetleri müdahale, kalıcı konutların yapılması ise iyileştirme aşamasında değerlendirilir.
Bölge ve Bölge Sınırları
Son bölümde şekilsel ve işlevsel bölge kavramlarını öğreneceğiz. Şekilsel bölgeler; iklim, bitki örtüsü, yer şekilleri veya nüfus özellikleri gibi benzerliklere göre oluşturulur. İşlevsel bölgeler ise bir merkez ile çevresi arasındaki ulaşım, ticaret, hizmet veya iletişim ilişkilerine dayanır.
Bir yer aynı anda birden fazla bölgenin içinde bulunabilir. Örneğin bir il, belirli bir iklim bölgesinde yer alırken aynı zamanda farklı bir deprem kuşağına ve büyük bir kentin ticari etki alanına dâhil olabilir. Bölge sınırları kullanılan ölçüte göre değiştiği için bütün bölge haritalarının aynı sınırlara sahip olması beklenmez.
Soruları Çözerken Nelere Dikkat Etmelisiniz?
Bu çalışma zor seviyede hazırlandığı için seçenekleri okumadan yalnızca bilgiye dayanarak cevap vermeniz yeterli olmayacaktır. Verilen tabloyu, haritayı, sayısal bilgiyi veya örnek olayı dikkatle incelemelisiniz.
Özellikle ölçek, yerel saat, bağıl nem, nüfus artışı ve bağımlı nüfus sorularında işlem basamaklarını yazmanızı öneriyorum. İklim, nüfus, ekonomik faaliyet ve afet sorularında ise tek bir faktöre odaklanmak yerine doğal ve beşerî unsurları birlikte değerlendirmelisiniz.
Unutmayın; coğrafya dersinde önemli olan yalnızca bilgiyi ezberlemek değil, öğrendiğiniz bilgileri kullanarak mekânsal olayları açıklayabilmektir. Soruları çözdükten sonra cevap anahtarını kontrol etmeli ve yanlış yaptığınız soruların ayrıntılı çözümlerini mutlaka incelemelisiniz.
