- sınıf Türkçe dersinin birinci döneminde öğrencilerden yalnızca dil bilgisi kurallarını bilmesi değil; okuduğunu anlaması, metinden çıkarım yapması, sözcük ve cümlelerin bağlam içindeki anlamını belirlemesi ve dilin yapısal özelliklerini doğru kullanması beklenir. Bu nedenle sınavlarda hem bilgi hem de yorumlama becerisini birlikte ölçen sorularla karşılaşmak mümkündür.
Sözcükte Anlam ve Bağlam
Bir sözcüğün anlamı her zaman sözlükteki ilk anlamıyla sınırlı değildir. Sözcükler cümle içinde gerçek, mecaz veya terim anlamda kullanılabilir.
Bir sözcüğün hangi anlamda kullanıldığını belirlerken yalnızca o kelimeye değil, bulunduğu cümlenin tamamına bakmak gerekir. Özellikle çok anlamlı kelimelerde bağlam, doğru anlamı bulmanın en önemli ipucudur.
Deyimler ve kalıplaşmış sözler de bu bölümde önemlidir. “Fitilini ateşlemek”, “gözden düşmek”, “kulak vermek” gibi ifadeler çoğu zaman gerçek anlamlarından farklı bir anlam taşır.
Söz Sanatları
Söz sanatları anlatımı daha etkili ve dikkat çekici hâle getirir. 8. sınıf düzeyinde en sık karşılaşılan söz sanatları benzetme, kişileştirme, konuşturma ve abartmadır.
Benzetme, aralarında ortak özellik bulunan iki varlıktan birinin diğerine benzetilmesidir. “Saçları altın gibi parlıyordu.” cümlesinde benzetme yapılmıştır.
Kişileştirme, insan dışındaki varlıklara insan özelliği kazandırılmasıdır. “Rüzgâr pencereleri öfkeyle dövüyordu.” ifadesi buna örnektir.
Konuşturma, insan dışındaki varlıkların konuşturulmasıdır. Abartma ise bir durumu olduğundan çok büyük veya çok küçük göstermektir.
Fiilimsiler
Fiilimsiler, fiil kök veya gövdelerinden türeyen ancak çekimli fiil olmayan sözcüklerdir. Cümlede isim, sıfat veya zarf görevinde kullanılabilirler.
İsim-fiiller “-ma, -ış, -mak” ekleriyle oluşturulur. “Kitap okumak yararlıdır.” cümlesinde “okumak” isim-fiildir.
Sıfat-fiiller bir ismi niteler. “Koşan çocuk”, “okunacak kitap”, “kırılmış pencere” gibi kullanımlarda fiilimsiler sıfat görevindedir.
Zarf-fiiller ise eylemin nasıl, ne zaman veya hangi durumda gerçekleştiğini belirtir. “Koşarak geldi”, “eve varınca aradı”, “düşünmeden cevap verdi” örneklerinde zarf-fiil bulunur.
Fiilimsi sorularında en önemli nokta, sözcüğün ekine bakmanın yanında cümlede hangi görevde kullanıldığını da belirlemektir.
Cümlede Anlam
Cümlede anlam sorularında iki düşünce arasındaki ilişkiyi doğru belirlemek gerekir.
Neden-sonuç cümlelerinde bir olayın nedeni belirtilir.
“Yağmur yağdığı için dışarı çıkmadık.”
Amaç-sonuç cümlelerinde yapılan işin amacı vardır.
“Sınavda başarılı olmak için düzenli çalışıyor.”
Koşul-sonuç cümlelerinde bir durum başka bir şarta bağlıdır.
“Erken gelirsen birlikte gideriz.”
Karşılaştırma, olasılık, tahmin, öneri, öznel ve nesnel yargılar da bu bölümün önemli başlıklarıdır.
Öznel ve Nesnel Yargılar
Öznel yargılar, kişiden kişiye değişebilen düşüncelerdir. Kanıtlanmaları mümkün değildir.
“Bu roman çok etkileyici.” ifadesi öznel bir değerlendirmedir.
Nesnel yargılar ise doğruluğu ölçülebilen veya kanıtlanabilen bilgilerdir.
“Roman 240 sayfadır.” cümlesi nesnel bir bilgidir.
Paragrafta Anlam
Paragraf soruları 8. sınıf Türkçe sınavlarının en önemli bölümlerinden biridir. Bu sorularda öğrencinin metni bütün olarak değerlendirmesi gerekir.
Konu, paragrafta ne anlatıldığıdır.
Ana fikir ise yazarın okuyucuya vermek istediği temel mesajdır.
Başlık sorularında metnin tamamını kapsayan en genel ifade aranmalıdır. Başlık ne çok dar ne de metnin dışına çıkacak kadar geniş olmalıdır.
Çıkarım sorularında metinde doğrudan yazmayan ancak verilen bilgilerden hareketle ulaşılabilecek düşünce bulunur.
“Ulaşılamaz”, “söylenemez” veya “çıkarılamaz” biçimindeki sorularda soru kökü özellikle dikkatle okunmalıdır.
Düşünceyi Geliştirme Yolları
Yazarlar düşüncelerini daha anlaşılır ve inandırıcı hâle getirmek için çeşitli yöntemlerden yararlanabilir.
Örneklendirme, bir düşüncenin örneklerle açıklanmasıdır.
Karşılaştırma, iki varlık veya durumun benzer ve farklı yönlerinin ele alınmasıdır.
Tanımlama, bir kavramın “nedir?” sorusuna cevap verecek biçimde açıklanmasıdır.
Sayısal verilerden yararlanma ise düşünceyi rakamlarla desteklemektir.
Metin Yapısı
Paragraflar genellikle giriş, gelişme ve sonuç bölümlerinden oluşur.
Giriş cümlesi kendinden önce başka bir cümle varmış izlenimi bırakmamalıdır. Bu nedenle “çünkü”, “bu nedenle”, “oysa”, “bunun yanında” gibi önceki düşünceye bağlanan ifadeler çoğu zaman giriş cümlesi olmaya uygun değildir.
Sonuç cümlelerinde “kısacası”, “sonuç olarak”, “özetle” gibi ifadeler görülebilir.
Anlatım Biçimleri
Açıklayıcı anlatımda amaç bilgi vermektir.
Öyküleyici anlatımda olay, kişi, yer ve zaman unsurları bulunabilir.
Betimleyici anlatımda bir varlık veya yer ayrıntılı biçimde tasvir edilir.
Tartışmacı anlatımda ise bir görüş savunulur ve karşı görüş çürütülmeye çalışılır.
Yazım Kuralları
Yazım kurallarında özellikle “de”, “ki”, “mi” yazımı; birleşik kelimeler; sayıların yazımı ve büyük harf kullanımı önemlidir.
Bağlaç olan de/da ayrı yazılır:
“Ben de geleceğim.”
Bulunma hâl eki olan -de/-da kelimeye bitişik yazılır:
“Evde kimse yok.”
Bağlaç olan ki ayrı yazılır:
“Biliyorum ki başaracaksın.”
Sıfat yapan veya ilgi zamiri olan -ki bitişik yazılır:
“Masadaki kitap”, “benimki”.
“Birçok”, “birkaç”, “hiçbir” gibi bazı kelimelerin doğru yazımı da sık sorulan konular arasındadır.
Noktalama İşaretleri
Noktalama işaretleri cümlenin anlamını ve okunmasını doğrudan etkiler.
Virgül, eş görevli kelimeleri ayırmada ve hitaplardan sonra kullanılabilir.
Noktalı virgül, içinde virgül bulunan grupları birbirinden ayırmak için kullanılabilir.
İki nokta, açıklama veya örnek verileceği zaman kullanılabilir.
Soru işareti, doğrudan soru bildiren cümlelerin sonunda yer alır.
Noktalama sorularında işaretin yalnızca biçimine değil, cümledeki görevine dikkat etmek gerekir.
Cümlenin Ögeleri
Cümlenin temel ögeleri yüklem ve öznedir. Bunların yanında nesne, yer tamlayıcısı ve zarf tamlayıcısı bulunabilir.
Yüklem, cümlede yargıyı bildiren bölümdür.
Özne, yüklemde bildirilen işi yapan veya durumda bulunan ögedir.
Nesne, yükleme “neyi, kimi, ne” soruları sorularak bulunabilir.
Yer tamlayıcısı, “nereye, nerede, nereden” sorularına cevap verir.
Zarf tamlayıcısı ise “nasıl, ne zaman, niçin, ne kadar” gibi sorularla bulunabilir.
Sınavda Nelere Dikkat Edilmeli?
Zor düzey Türkçe sorularında çoğu zaman tek bir bilgi yeterli olmaz. Sorudaki ipuçlarını birlikte değerlendirmek gerekir.
Paragraf sorularında önce soru kökünü okumak, ardından metni bu bilgi doğrultusunda değerlendirmek zaman kazandırabilir. Dil bilgisi sorularında ise kelimenin yalnızca aldığı eke değil, cümledeki görevine de bakılmalıdır.
Yanlış yapılan soruların çözümünü incelemek, yalnızca doğru seçeneği görmekten daha yararlıdır. Hatanın anlam bilgisinden mi, dil bilgisi eksikliğinden mi yoksa soru kökünü yanlış okumaktan mı kaynaklandığını belirlemek sonraki çalışmaların daha verimli olmasını sağlar.
Birinci dönem konularını düzenli tekrar etmek, farklı paragraf türleri okumak ve yeni nesil sorular çözmek; hem okul yazılılarında hem de LGS Türkçe bölümünde güçlü bir okuduğunu anlama ve yorumlama becerisi geliştirmeye yardımcı olur.
