Sevgili öğrenciler, bu konu anlatımında 8. sınıf Türkçe yazılı sınavında karşılaşabileceğiniz temel konuları birlikte tekrar edeceğiz. Türkçe dersinde başarılı olmak yalnızca kuralları ezberlemekle mümkün değildir. Okuduğumuzu doğru anlamamız, sözcüklerin cümleye kattığı anlamı fark etmemiz ve verilen bilgiler arasında bağlantı kurmamız gerekir.
Hazırlanan 50 soruluk yazılı sınavında sözcükte anlam, fiilimsiler, cümlenin ögeleri, fiilde çatı, cümlede anlam, paragraf, metin türleri, görsel yorumlama, tablo okuma ve sözel mantık gibi farklı alanlar ölçülmektedir. Şimdi bu konuları öğretmen anlatımıyla inceleyelim.
1. Bağlamdan Hareketle Sözcükte Anlam
Bir sözcüğün anlamını belirlerken yalnızca sözlükteki ilk karşılığına bakmayız. Sözcüğün kullanıldığı cümleyi ve metnin bütününü dikkate alırız. Buna bağlamdan hareketle anlam belirleme denir.
Örneğin, “Bu mahallenin kendine özgü bir dokusu vardır.” cümlesindeki “doku” sözcüğü gerçek anlamıyla canlıları oluşturan hücreler topluluğunu anlatmaz. Burada mahallenin mimarisi, insan ilişkileri, sokakları ve kültürel özellikleriyle oluşan bütün kastedilmektedir.
Sözcük anlamı sorularında şu yöntemi uygulayabilirsiniz:
- Altı çizili sözcüğün yerine seçeneklerdeki anlamı yerleştirin.
- Cümlenin anlamının bozulup bozulmadığını kontrol edin.
- Sözcüğün gerçek, mecaz veya terim anlamda kullanılıp kullanılmadığını belirleyin.
- Sözcüğü tek başına değil, cümlenin bütünü içinde değerlendirin.
2. Deyimler, Atasözleri ve Özdeyişler
Deyimler, bir durumu veya duyguyu etkili biçimde anlatan kalıplaşmış söz gruplarıdır. Deyimlerdeki sözcüklerin çoğu zaman mecaz anlamda kullanıldığını unutmayalım.
“Etekleri zil çalmak” çok sevinmek, “gözden düşmek” değerini kaybetmek, “kulak vermek” dikkatlice dinlemek anlamına gelir.
Atasözleri ise uzun yılların deneyimlerini aktaran, öğüt veren ve toplum tarafından benimsenmiş sözlerdir. “Damlaya damlaya göl olur.” atasözü, küçük birikimlerin zamanla büyük sonuçlar oluşturacağını anlatır.
Özdeyişler, söyleyeni belli olan, bir düşünceyi kısa ve etkili biçimde anlatan sözlerdir. Atasözlerinin söyleyeni belli değildir; özdeyişlerin ise kime ait olduğu bilinir.
Sorularda deyim veya atasözünü yalnızca kelime anlamıyla değerlendirmeyin. Verilmek istenen asıl mesajı bulmaya çalışın.
3. Söz Sanatları
Söz sanatları anlatımı daha etkileyici, canlı ve güçlü hâle getirir. 8. sınıfta en sık karşılaştığımız söz sanatları benzetme, kişileştirme, konuşturma, abartma ve karşıtlıktır.
Benzetme
Aralarında ortak özellik bulunan iki varlıktan birinin diğerine benzetilmesidir.
“Çocuk, aslan gibi cesurdu.”
Bu cümlede çocuk cesaret yönünden aslana benzetilmiştir.
Kişileştirme
İnsan dışındaki canlı veya cansız varlıklara insana ait özelliklerin verilmesidir.
“Rüzgâr bütün gece pencereme masal anlattı.”
Masal anlatmak insana ait bir davranıştır. Bu özellik rüzgâra verildiği için kişileştirme yapılmıştır.
Konuşturma
İnsan dışındaki bir varlığın konuşturulmasıdır.
“Ağaç, ‘Beni sulamayı unutma.’ dedi.”
Konuşturma sanatının bulunduğu yerde aynı zamanda kişileştirme de vardır.
Abartma
Bir olayın veya özelliğin gerçekleşemeyecek ölçüde büyütülmesi ya da küçültülmesidir.
“Seni beklerken yıllar geçti.”
Burada bekleme süresi olduğundan çok uzun gösterilmiştir.
Karşıtlık
Anlamca karşıt kavramların bir arada kullanılmasıdır.
“Güleriz ağlanacak hâlimize.”
“Gülmek” ve “ağlamak” karşıt anlamlı olduğu için karşıtlık sanatı vardır.
4. Fiilimsiler
Fiilimsiler, fiil kök veya gövdelerinden türeyen fakat çekimli fiil olmayan sözcüklerdir. Fiil anlamını korurlar ancak cümlede isim, sıfat veya zarf görevinde kullanılırlar.
Fiilimsiler üç gruba ayrılır.
İsim-fiil
Fiillere “-ma/-me, -mak/-mek, -ış/-iş/-uş/-üş” ekleri getirilerek oluşturulur.
“Kitap okumak düşünce dünyamızı geliştirir.”
Bu cümlede “okumak” sözcüğü isim-fiildir.
Her “-ma” eki alan sözcüğü isim-fiil sanmayalım. “Dondurma eridi.” cümlesindeki “dondurma” kalıcı isimdir.
Sıfat-fiil
Fiillere “-an, -ası, -mez, -ar, -dik, -ecek, -miş” ekleri getirilerek oluşturulur ve bir ismi niteler.
“Bahçede oynayan çocuklar içeri girdi.”
“Oynayan” sözcüğü “çocuklar” ismini nitelediği için sıfat-fiildir.
Zarf-fiil
Fiillere “-ken, -alı, -madan, -ince, -ip, -arak, -dıkça” gibi ekler getirilerek oluşturulur. Eylemin nasıl, ne zaman veya hangi şartla gerçekleştiğini bildirir.
“Eve gelirken arkadaşımı gördüm.”
“Gelirken” sözcüğü görme eyleminin ne zaman gerçekleştiğini açıkladığı için zarf-fiildir.
Fiilimsi sorularında önce sözcüğün fiil kökünden türeyip türemediğine, ardından cümlede hangi görevde kullanıldığına bakmalıyız.
5. Cümlenin Ögeleri
Bir cümleyi ögelerine ayırmaya her zaman yüklemi bularak başlarız. Diğer ögeleri yükleme sorduğumuz sorularla belirleriz.
Yüklem
Cümlede iş, oluş, hareket veya yargı bildiren temel ögedir.
“Öğrenciler soruları dikkatlice çözdü.”
Bu cümlenin yüklemi “çözdü” sözcüğüdür.
Özne
Yüklemde bildirilen işi yapan veya yargının konusu olan ögedir. Yükleme “kim” veya “ne” sorusu sorularak bulunur.
“Öğrenciler soruları çözdü.”
Kim çözdü? Öğrenciler. Bu nedenle “öğrenciler” öznedir.
Nesne
Yüklemde bildirilen işten etkilenen ögedir. “Neyi, kimi, ne, kim” sorularıyla bulunur.
Öğrenciler neyi çözdü? Soruları. “Soruları” belirtili nesnedir.
Yer tamlayıcısı
Yönelme, bulunma veya ayrılma bildiren ögedir. “Nereye, nerede, nereden, kime, kimde, kimden” sorularıyla bulunur.
“Kitapları kütüphaneye götürdük.”
Nereye götürdük? Kütüphaneye. Bu sözcük yer tamlayıcısıdır.
Zarf tamlayıcısı
Yüklemi zaman, durum, miktar, sebep ve araç yönlerinden tamamlar. “Nasıl, ne zaman, niçin, ne kadar, ne ile” sorularıyla bulunur.
“Öğrenciler soruları dikkatlice çözdü.”
Nasıl çözdü? Dikkatlice. Bu sözcük zarf tamlayıcısıdır.
6. Cümle Türleri
Cümleleri yüklemin türüne, yüklemin yerine, anlamına ve yapısına göre sınıflandırabiliriz.
Yüklemin türüne göre cümleler fiil cümlesi ve isim cümlesi olarak ikiye ayrılır.
- “Çocuklar bahçede oynuyor.” fiil cümlesidir.
- “Bugün hava çok güzel.” isim cümlesidir.
Yüklemin yerine göre cümleler kurallı, devrik ve eksiltili olabilir.
- “Yarın seni arayacağım.” kurallı cümledir.
- “Yarın arayacağım seni.” devrik cümledir.
- “Bir akşam vakti, deniz kıyısında…” eksiltili cümledir.
Anlamına göre cümleler olumlu, olumsuz, soru ve ünlem cümlesi olabilir. Bir cümlenin biçimce olumsuz görünmesine rağmen anlamca olumlu olabileceğini unutmayalım.
“Onu tanımıyor değilim.” cümlesi biçimce olumsuz, anlamca olumludur.
7. Fiilde Çatı
Fiilde çatı, yüklemin özne ve nesneyle kurduğu ilişkiyi inceler. Çatı özelliği yalnızca yüklemi fiil olan cümlelerde aranır.
Etken fiil
İşi yapan öznenin belli olduğu fiillerdir.
“Görevli mektupları dağıttı.”
Dağıtma işini yapan “görevli” olduğu için yüklem etkendir.
Edilgen fiil
İşi yapan gerçek öznenin belli olmadığı veya “tarafından” sözüyle belirtildiği fiillerdir. Genellikle “-l” ve “-n” ekleriyle kurulur.
“Mektuplar görevli tarafından dağıtıldı.”
Yüklem edilgen çatılıdır.
Dönüşlü fiil
Öznenin yaptığı işten yine kendisinin etkilendiği fiillerdir.
“Çocuk aynanın karşısında tarandı.”
Tarama işini yapan ve bu işten etkilenen aynı kişidir.
İşteş fiil
Bir işin karşılıklı veya birlikte yapıldığını bildirir.
“İki arkadaş uzun süre konuştu.”
Konuşma işi karşılıklı yapılmıştır.
8. Yazım Kuralları ve Noktalama İşaretleri
Türkçe yazılılarında yazım ve noktalama sorularıyla sık karşılaşırız. Özellikle “de/da”, “ki” ve soru eki “mi”nin yazımına dikkat etmeliyiz.
Bağlaç olan “de/da” ayrı yazılır ve cümleden çıkarıldığında cümlenin temel anlamı bozulmaz:
“Ben de sizinle geleceğim.”
Bulunma hâl eki olan “-de/-da” sözcüğe bitişik yazılır:
“Kitap masada duruyor.”
Bağlaç olan “ki” ayrı yazılır:
“Biliyorum ki başaracaksın.”
Ek olan “-ki” bitişik yazılır:
“Masadaki kitap benim.”
Soru eki “mi” her zaman kendinden önceki sözcükten ayrı yazılır:
“Beni duydun mu?”
Virgül eş görevli sözcükleri ayırmak, sıralı cümleleri birbirinden ayırmak ve hitap sözlerinden sonra kullanılmak gibi farklı görevler üstlenir. Noktalı virgül, içinde virgül bulunan grupları ayırmada kullanılır. İki nokta ise açıklama veya örnek verilecek cümlelerin sonunda kullanılabilir.
9. Anlatım Bozuklukları
Bir cümlenin açık, anlaşılır ve dil bilgisi kurallarına uygun olmaması anlatım bozukluğuna yol açar.
Gereksiz sözcük kullanımı en sık karşılaşılan anlatım bozukluklarından biridir:
“Bu konuda karşılıklı fikir alışverişinde bulunduk.”
“Fikir alışverişi” zaten karşılıklı yapıldığı için “karşılıklı” sözcüğü gereksizdir.
Anlamca çelişen sözcüklerin birlikte kullanılması da anlatım bozukluğuna neden olur:
“Kesinlikle bize uğrayabilir.”
“Kesinlikle” kesinlik, “uğrayabilir” ise olasılık bildirdiği için bu iki ifade birbiriyle çelişmektedir.
Özne-yüklem uyumsuzluğu, yanlış sözcük kullanımı, öge eksikliği ve mantık hataları da anlatım bozukluğuna neden olabilir.
10. Cümlede Anlam İlişkileri
Cümlede anlam sorularında verilen yargılar arasındaki ilişkiyi doğru belirlemeliyiz.
Neden-sonuç
Bir eylemin hangi sebeple gerçekleştiğini bildirir.
“Yağmur yağdığı için maç ertelendi.”
Maçın ertelenmesinin nedeni yağmurun yağmasıdır.
Amaç-sonuç
Bir işin hangi amaçla yapıldığını bildirir.
“Sınavı kazanmak için düzenli çalışıyor.”
Düzenli çalışmanın amacı sınavı kazanmaktır.
Koşul-sonuç
Bir olayın gerçekleşmesi başka bir duruma bağlanır.
“Düzenli çalışırsan başarılı olursun.”
Başarılı olma, düzenli çalışma koşuluna bağlanmıştır.
Karşılaştırma
İki varlık, kavram veya durum ortak bir özellik bakımından karşılaştırılır.
“Bu kitap diğerinden daha sürükleyicidir.”
Varsayım
Gerçekte olmayan bir durumun bir an için gerçekleşmiş gibi kabul edilmesidir.
“Tut ki sınavı kazandın.”
Olasılık
Bir olayın gerçekleşip gerçekleşmeyeceğinin kesin olmadığını bildirir.
“Akşama doğru yağmur yağabilir.”
Kesinlik
Bir olayın gerçekleşeceğinden kuşku duyulmadığını bildirir.
“O, bu toplantıya mutlaka katılacak.”
11. Geçiş ve Bağlantı İfadeleri
Metindeki düşünceler arasında bağlantı kuran sözcükler anlatımın yönünü belirler.
“Fakat, ancak, buna rağmen, ne var ki” gibi ifadeler düşüncenin yönünü değiştirir.
“Özellikle, üstelik, hatta” gibi ifadeler düşünceyi destekler veya güçlendirir.
“Bu nedenle, bundan dolayı, sonuç olarak” gibi ifadeler sonuç bildirir.
“Başka bir deyişle” ve “yani” ifadeleri açıklama yapar.
Bu sözcüklerin anlamını ezberlemek yerine metindeki görevlerine bakmalıyız.
12. Paragrafta Konu ve Ana Düşünce
Paragrafın konusu, paragrafta ne anlatıldığıdır. Konuyu bulmak için “Bu paragrafta neden söz ediliyor?” sorusunu sorarız.
Ana düşünce ise yazarın konu hakkındaki temel mesajıdır. Ana düşünceyi bulmak için “Yazar bu metinle okuyucuya ne anlatmak istiyor?” sorusunu sorarız.
Konu genellikle birkaç sözcükle ifade edilir. Ana düşünce ise tam bir yargı bildirir.
Örneğin bir paragrafta düzenli kitap okumanın kelime dağarcığını geliştirdiği, düşünme becerisini güçlendirdiği ve anlatımı zenginleştirdiği anlatılıyorsa konu “kitap okumanın yararları”dır. Ana düşünce ise “Düzenli kitap okumak bireyin dil ve düşünme becerilerini geliştirir.” şeklinde ifade edilebilir.
13. Yardımcı Düşünce ve Çıkarım
Yardımcı düşünceler, paragraftaki ana düşünceyi açıklayan, destekleyen veya örneklendiren ayrıntılardır.
“Bu parçadan hangisine ulaşılamaz?” sorularında seçenekleri parçayla tek tek karşılaştırmalıyız. Metinde açıkça söylenmeyen veya metinden çıkarılamayan seçeneği bulmalıyız.
Çıkarım sorularında bilgi doğrudan verilmez. Okuyucunun parçadaki ipuçlarını birleştirerek sonuca ulaşması beklenir. Ancak çıkarım yaparken kişisel düşüncelerimizi değil, yalnızca metindeki bilgileri kullanmalıyız.
14. Paragrafın Yapısı ve Akışı
Bir paragraf giriş, gelişme ve sonuç bölümlerinden oluşur. Giriş cümlesi genellikle kendinden önce başka bir cümleye ihtiyaç duymaz. “Çünkü, ancak, bu nedenle, ayrıca” gibi bağlantı ifadeleriyle başlayan cümleler çoğunlukla giriş cümlesi olamaz.
Paragrafın akışını bozan cümle, metnin konusu veya düşünce yönüyle uyuşmaz. Bu tür sorularda her cümlenin hangi konudan söz ettiğini kısaca belirleyebilirsiniz. Diğerlerinden farklı bir düşünceye yönelen cümle akışı bozar.
Paragrafa cümle yerleştirme sorularında ise verilen cümlenin öncesi ve sonrasıyla anlam bağlantısı kurduğu yeri bulmalıyız. “Bu nedenle” ile başlayan bir cümleden önce mutlaka bir sebep bulunmalıdır.
15. Anlatım Biçimleri ve Düşünceyi Geliştirme Yolları
Anlatım biçimleri açıklama, tartışma, öyküleme ve betimlemedir.
- Açıklamada amaç okuyucuya bilgi vermektir.
- Tartışmada bir düşünce savunulur veya başka bir düşünce eleştirilir.
- Öykülemede olay, kişi, yer ve zaman unsurları bulunur.
- Betimlemede varlıkların görünüşleri ve ayırt edici özellikleri anlatılır.
Düşünceyi geliştirme yolları arasında örnekleme, karşılaştırma, tanımlama, tanık gösterme ve sayısal verilerden yararlanma bulunur.
Bir kavramın “nedir” sorusuna cevap verecek şekilde açıklanması tanımlamadır. Bir düşüncenin somutlaştırılması için örnek verilmesi örneklemedir. İki kavramın ortak veya farklı yönlerinin ele alınması karşılaştırmadır.
16. Metin Türleri ve Hikâye Unsurları
- sınıf öğrencileri bilgilendirici, hikâye edici ve şiir türündeki metinleri ayırt edebilmelidir.
Hikâye edici metinlerde olay, kişi, yer ve zaman unsurları bulunur. Kahramanların yaşadığı olaylar belirli bir anlatıcı tarafından aktarılır.
Bilgilendirici metinlerde amaç okuyucuya bir konu hakkında bilgi vermek veya bir düşünceyi açıklamaktır.
Şiirlerde duygu, hayal ve çağrışım ön plandadır. Dizeler hâlinde yazılır ve söz sanatlarından yararlanılabilir.
Hikâye unsurları sorularında olayın nerede ve ne zaman gerçekleştiğine, olayı yaşayan kişilere ve temel soruna dikkat etmeliyiz.
17. Gerçek ve Kurgusal Unsurlar
Gerçek unsurlar günlük hayatta yaşanabilecek olay ve durumları ifade eder. Kurgusal unsurlar ise hayal gücüyle oluşturulur.
“Öğrenci sabah erkenden okula gitti.” cümlesi gerçek bir durumdur.
“Kalem gece boyunca defterle konuştu.” cümlesi kurgusal bir durumdur.
Bir metinde gerçek ve kurgu bir arada bulunabilir. Bu nedenle metnin tamamını dikkatlice değerlendirmeliyiz.
18. Medya ve Bilgi Okuryazarlığı
İnternette veya sosyal medyada karşılaştığımız her bilgi doğru olmayabilir. Bir bilginin güvenilirliğini değerlendirirken şu soruları sormalıyız:
- Bilgiyi yayımlayan kişi veya kurum belli mi?
- Haber başka güvenilir kaynaklar tarafından doğrulanıyor mu?
- Yayın tarihi güncel mi?
- Kullanılan görsel gerçekten olayla ilgili mi?
- Başlık ile içerik birbiriyle uyumlu mu?
- Metinde kanıt, kaynak veya uzman görüşü bulunuyor mu?
Yalnızca çok sayıda paylaşılmış olması bir bilginin doğru olduğunu göstermez. Özellikle dikkat çekici ve şaşırtıcı haberleri paylaşmadan önce resmî veya güvenilir kaynaklardan doğrulamalıyız.
19. Görsel, Grafik ve Tablo Yorumlama
Görsel yorumlama sorularında yalnızca resimde gördüklerimizi değil, görselin vermek istediği mesajı da değerlendirmeliyiz.
Tablo ve grafik sorularında önce başlığı okumalı, ardından satır ve sütunların neyi gösterdiğini belirlemeliyiz. Sayıları karşılaştırırken toplam, fark, en yüksek ve en düşük değer gibi ayrıntılara dikkat etmeliyiz.
Grafikte bulunmayan bir bilgiyi varmış gibi yorumlamamalıyız. Yalnızca verilen verilere dayanarak sonuç çıkarmalıyız.
Örneğin bir tabloda öğrencilerin dört ay boyunca okuduğu kitap sayıları verilmişse toplam kitap sayısını bulmak için aylık değerleri toplarız. Hangi ayda daha fazla okunduğunu belirlemek için değerleri karşılaştırırız.
20. Sözel Mantık Soruları
Sözel mantık soruları dikkatli okuma, sıralama ve ilişki kurma becerisini ölçer. Bu sorularda kişiler, günler, etkinlikler veya nesneler arasında belirli kurallar verilir.
Soruyu zihinden çözmeye çalışmak yerine küçük bir tablo oluşturmak işleri kolaylaştırır. Kesin bilgileri tabloya yerleştirdikten sonra olasılıkları değerlendirebilirsiniz.
Örneğin dört öğrencinin pazartesi, salı, çarşamba ve perşembe günlerinde sunum yapacağı belirtilmişse her öğrencinin adını ve günleri tabloya yazabilirsiniz. “Ayşe, Can’dan önce sunum yapmıştır.” bilgisi iki kişi arasındaki sıralamayı gösterir. Diğer koşullarla birlikte değerlendirildiğinde doğru sıralamaya ulaşılır.
Yazılı Sınavında Başarılı Olmak İçin Öneriler
Sevgili öğrenciler, sınav sırasında aşağıdaki noktalara dikkat etmenizi istiyorum:
- Soru kökünü sonuna kadar okuyun.
- “Ulaşılamaz”, “söylenemez”, “değildir” gibi olumsuz ifadelere dikkat edin.
- Uzun paragraflarda önce soru kökünü, ardından parçayı okuyabilirsiniz.
- Bilmediğiniz bir sözcüğün anlamını cümlenin bağlamından çıkarmaya çalışın.
- Dil bilgisi sorularında kuralları cümle üzerinde uygulayın.
- Grafik ve tablolarda başlıkları, birimleri ve açıklamaları inceleyin.
- Sözel mantık sorularında mutlaka tablo veya sıralama oluşturun.
- İki seçenek arasında kaldığınızda metinde kanıtı bulunan seçeneği tercih edin.
- Bir soruda gereğinden fazla zaman kaybetmeyin.
- Sınavın sonunda cevaplarınızı yeniden kontrol edin.
Genel Değerlendirme
- sınıf Türkçe dersi, dil bilgisi kurallarını bilmenin yanında okuduğunu anlama, yorumlama, çıkarım yapma ve bilgiyi sorgulama becerisi gerektirir. Bu nedenle yalnızca konu tekrarı yapmak yeterli değildir. Düzenli olarak paragraf, görsel yorumlama, tablo okuma ve sözel mantık soruları çözmelisiniz.
Unutmayın, Türkçe sorularında doğru cevaba ulaşmanın en önemli yolu dikkatli okumaktır. Soruya kendi düşüncemizi eklemek yerine metnin bize sunduğu bilgileri kullanmalıyız. Kuralları örnekler üzerinde uyguladıkça ve yanlışlarımızın nedenlerini inceledikçe Türkçe başarımız adım adım artacaktır.
Hazırlanan 50 soruluk sınavı çözdükten sonra yalnızca doğru ve yanlış sayınıza bakmayın. Yanlış yaptığınız sorunun hangi konuyla ilgili olduğunu belirleyin, ayrıntılı çözümünü okuyun ve aynı kazanımdan yeni sorular çözün. Böyle çalıştığınızda eksiklerinizi daha kolay tamamlayabilir ve sınavlarda daha başarılı olabilirsiniz.
