Türkçede fiiller, cümlede yüklem olarak kullanılan ve iş, oluş, hareket bildiren kelimelerdir. Ancak bazı durumlarda fiiller, çekimlenmeden farklı görevlerde kullanılabilir. İşte bu durumda karşımıza fiilimsiler çıkar.
Fiilimsi, fiil kök veya gövdelerine bazı ekler getirilerek oluşturulan ve cümlede isim, sıfat ya da zarf görevinde kullanılan kelimelerdir. Fiilimsi alan kelimeler, fiil anlamını tamamen kaybetmez ancak cümlede fiil gibi çekimlenmezler.
Fiilimsiler üç gruba ayrılır:
- İsim-fiil (ad-eylem)
- Sıfat-fiil (ortaç)
- Zarf-fiil (ulaç)
1. İsim-Fiil (Ad-Eylem)
Fiillerin cümlede isim gibi kullanılması durumuna isim-fiil denir.
İsim-Fiil Ekleri:
- -ma / -me
- -ış / -iş / -uş / -üş
- -mak / -mek
Özellikleri:
- Cümlede özne, nesne ya da dolaylı tümleç olabilir.
- İyelik eki ve hal ekleri alabilir.
- Çoğul eki alabilir.
Örnekler:
- Kitap okumak çok faydalıdır.
- Onun gülüşü herkesi etkiledi.
- Bu işi yapma artık!
Örnek Analiz:
“Kitap okumak çok faydalıdır.”
→ “okumak” kelimesi fiilden türemiştir ama burada isim görevindedir.
Dikkat Edilmesi Gereken:
“-ma / -me” eki bazen olumsuzluk eki olabilir.
Örnek:
- Gelmedi → (olumsuzluk)
- Gelmek → (isim-fiil)
2. Sıfat-Fiil (Ortaç)
Fiillerin cümlede sıfat görevinde kullanılması durumudur. Yani bir ismi niteler.
Sıfat-Fiil Ekleri:
- -an / -en
- -ası / -esi
- -mez / -maz
- -ar / -er
- -dık / -dik / -duk / -dük
- -acak / -ecek
- -mış / -miş / -muş / -müş
Özellikleri:
- Mutlaka bir ismi niteler.
- Tek başına kullanıldığında isimleşebilir.
Örnekler:
- Koşan çocuk düştü.
- Okuduğum kitap çok güzeldi.
- Yapılacak işler listesi hazır.
Örnek Analiz:
“Koşan çocuk düştü.”
→ “koşan” kelimesi çocuğu niteliyor → sıfat-fiil
3. Zarf-Fiil (Ulaç)
Fiillerin cümlede zarf görevinde kullanılmasıdır. Yani fiilin nasıl, ne zaman, neden yapıldığını anlatır.
Zarf-Fiil Ekleri:
- -ken
- -alı / -eli
- -madan / -meden
- -ınca / -ince
- -ıp / -ip / -up / -üp
- -arak / -erek
- -dıkça / -dikçe
- -casına / -cesine
Özellikleri:
- Zaman, sebep, durum bildirir.
- Yüklemi etkiler.
Örnekler:
- Eve gelince beni ara.
- Koşarak geldi.
- Yemek yemeden dışarı çıktı.
Fiilimsilerin Ortak Özellikleri
- Fiilden türemiştir.
- Fiil anlamı taşır.
- Cümlede yüklem olmazlar.
- Yan cümlecik oluşturabilirler.
Fiilimsi Türlerini Ayırt Etme
| Tür | Görev | Soru |
|---|---|---|
| İsim-fiil | İsim | Ne? |
| Sıfat-fiil | Sıfat | Nasıl? Hangi? |
| Zarf-fiil | Zarf | Ne zaman? Nasıl? |
Örnek Sorular ve Çözümleri
Soru 1:
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde isim-fiil vardır?
A) Koşan çocuk çok hızlıydı
B) Kitap okumak insanı geliştirir
C) Eve gelince beni ara
D) Gülen yüzler mutlu eder
Cevap: B
→ “okumak” isim-fiildir.
Soru 2:
Aşağıdaki cümlede sıfat-fiil hangisidir?
“Yazdığım mektubu sana gönderdim.”
→ yazdığım
Soru 3:
“Koşarak geldi.” cümlesinde hangi fiilimsi vardır?
→ zarf-fiil
Soru 4:
Aşağıdakilerden hangisinde fiilimsi yoktur?
A) Onu görünce şaşırdım
B) Okula gitmek istemiyorum
C) Yarın sinemaya gideceğim
D) Koşan çocuk düştü
Cevap: C
→ “gideceğim” çekimli fiildir.
Soru 5:
Aşağıdaki cümlede kaç tane fiilimsi vardır?
“Kitap okuyarak kendini geliştiren insanlar başarılı olur.”
→ okuyarak (zarf-fiil)
→ geliştiren (sıfat-fiil)
Cevap: 2
Soru 6:
Aşağıdakilerden hangisi zarf-fiil değildir?
A) Gelince
B) Koşarak
C) Yazmak
D) Gidip
Cevap: C
→ “yazmak” isim-fiildir.
Sık Yapılan Hatalar
1. Olumsuzluk eki ile karıştırma
- Gelme (olumsuzluk)
- Gelmek (isim-fiil)
2. Sıfat-fiili isim-fiil sanma
- Gelen adam → sıfat-fiil
- Gelmek → isim-fiil
3. Zarf-fiili fark edememe
- Gelince, görünce, yaparken gibi kelimelere dikkat!
Mini Test
1. Aşağıdaki cümlede fiilimsi türü nedir?
“Koşan çocuk düştü.”
→ Sıfat-fiil
2. “Yemek yemeden çıktı.”
→ Zarf-fiil
3. “Kitap okumayı seviyorum.”
→ İsim-fiil
Özet
Fiilimsi konusu Türkçede çok önemli bir konudur ve sınavlarda sıkça karşımıza çıkar.
- İsim-fiil → fiilin isim hali
- Sıfat-fiil → fiilin sıfat hali
- Zarf-fiil → fiilin zarf hali
Bu konuyu iyi öğrenmek için:
- Ekleri ezberlemek
- Bol örnek çözmek
- Cümlede görevini analiz etmek gerekir
